अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

वैदिक परम्परामा बाहिरी यज्ञमा अग्नि, घिउ, मन्त्र र कर्ता सबैलाई अलग-अलग मानिन्थ्यो। तर श्रीकृष्णले कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा ज्ञानको चरम अद्वैत रहस्य प्रकट गरिदिनुभयो: "हे अर्जुन! यो संसारमा ईश्वरभन्दा भिन्न केही पनि छैन! - अर्पण गर्ने साधन ब्रह्म हो। - आहुति ब्रह्म हो। - हवन गर्ने अग्नि ब्रह्म हो। - हवन गर्ने व्यक्ति ब्रह्म हो। - र यस यज्ञको फल पनि साक्षात् ब्रह्म नै हो!" यो श्लोक सनातन परम्परामा भोजन गर्नुअघि भोजनलाई ब्रह्म सम्झेर प्रसादको रूपमा ग्रहण गर्न पनि पाठ गरिन्छ। जब सम्पूर्ण कर्म र जगतलाई नै ईश्वरीय रूपमा देखिन्छ, तब युद्ध पनि एक पावन महायज्ञ बन्दछ।

हामी प्रायः भगवान्‌लाई मन्दिरमा मात्र सीमित राख्छौं र बाँकी संसारलाई साधारण वा अपवित्र मान्छौं। तर यो श्लोकले हाम्रो दृष्टि नै बदलिदिन्छ: - जब तपाईं खाना खानुहुन्छ, भोजन ब्रह्म हो, तपाईंको जठराग्नि ब्रह्म हो, खुवाउने र खाने दुवै ब्रह्म हुन्। - जब तपाईं अफिसमा काम गर्नुहुन्छ, कलम ब्रह्म हो, कम्प्युटर ब्रह्म हो, तपाईंको बुद्धि र सेवाग्राही दुवै ब्रह्म हुन्। - जब जीवनको हरेक क्रियाकलापमा परमात्माको उपस्थिति अनुभव हुन थाल्छ, तब कुनै पनि काम तुच्छ वा सांसारिक रहँदैन; जीवन नै 'ब्रह्मकर्म समाधि' बन्दछ।