अध्याय 4श्लोक 25
Chapter 4 • Verse 25

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते।

ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥ २५॥

daivam evāpare yajñaṁ yoginaḥ paryupāsate |

brahmāgnāv apare yajñaṁ yajñenaivopajuhvati || 25 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

दैवम् (daivam)=देवताहरूको पूजा सम्बन्धीएव (eva)=नैअपरे (apare)=अन्य कतिपययज्ञम् (yajñam)=यज्ञलाईयोगिनः (yoginaḥ)=कर्मयोगीहरूलेपर्युपासते (paryupāsate)=राम्रोसँग अनुष्ठान गर्दछन्ब्रह्म-अग्नौ (brahma-agnau)=परब्रह्मरूपी ज्ञानको अग्निमाअपरे (apare)=अन्य ज्ञानयोगीहरूलेयज्ञम् (yajñam)=यज्ञलाई (आत्मा वा अहङ्कारलाई)यज्ञेन एव (yajñena eva)=यज्ञद्वारा नै (परमात्माको चिन्तनद्वारा)उपजुह्वति (upajuhvati)=हवन गर्दछन् वा समर्पित गर्दछन्।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— कतिपय कर्मयोगीहरू देवताहरूको पूजा-आराधनारूपी दैव-यज्ञको अनुष्ठान गर्दछन्, भने अन्य तत्वज्ञानी ज्ञानयोगीहरू परब्रह्म परमात्माको ज्ञानरूपी अग्निमा जीवात्मा (अहङ्कार) लाई यज्ञद्वारा नै पूर्ण रूपमा आहुति दिन्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

दैव यज्ञ र ब्रह्म यज्ञको भेद

वैदिक समाजमा यज्ञ भन्नाले घिउ र अन्न आगोमा हाल्ने क्रिया मात्र बुझिन्थ्यो। तर श्रीकृष्णले यहाँ यज्ञको अर्थलाई ब्रह्माण्डीय र आन्तरिक साधनाको स्तरमा विस्तार गर्नुभएको छ: १. दैव यज्ञ: कर्मकाण्डी वा सामान्य भक्तहरू देवताहरूको सन्तुष्टिका लागि पूजा, अर्चना र हविष्य अर्पण गर्दछन्। २. ब्रह्म यज्ञ: ज्ञानी साधकहरू कुनै भौतिक वस्तुको आहुति दिँदैनन्; उनीहरू आफ्नो देहाभिमान र सीमित अहंकारलाई नै अनन्त ब्रह्मको अग्निमा समर्पित गरिदिन्छन्। अर्जुनलाई सम्झाउँदै श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ कि बाहिरी कर्मकाण्डभन्दा आफ्नो अहंकारलाई ईश्वरीय चेतनामा विलीन गर्नु सबैभन्दा उच्च यज्ञ हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अहंकारको आहुति: वास्तविक समर्पणको अग्नि

हामी मन्दिरमा गएर फलफूल, पैसा वा अगरबत्ती चढाउन सजिलै तयार हुन्छौं (दैव यज्ञ)। तर के हामी आफ्नो घमण्ड, रीस, अहंकार र स्वार्थ चढाउन तयार छौं? - जबसम्म हामी आफ्नो 'म' र 'मेरो' भन्ने क्षुद्र अहंकारलाई ज्ञानको आगोमा होम्दैनौं, तबसम्म वास्तविक रूपान्तरण हुँदैन। - ब्रह्म-यज्ञ भनेको हरेक क्षण आफ्नो अहंकारलाई परमात्माको बृहत्तर इच्छामा समर्पित गर्नु हो।
व्यावहारिक सूत्र :

बाहिरी वस्तुहरूको मात्र पूजा नगर्नुहोस्; आफ्नो अहङ्कार, स्वार्थ र क्षुद्र सोचलाई परमात्माको चरणमा आहुति दिनुहोस्।