अध्याय 4श्लोक 26
Chapter 4 • Verse 26

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति।

शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति॥ २६॥

śrotrādīnīndriyāṇy anye saṁyamāgniṣu juhvati |

śabdādīn viṣayān anya indriyāgniṣu juhvati || 26 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

श्रोत्र-आदीनि (śrotra-ādīni)=कान, आँखा, नाक आदिइन्द्रियाणि (indriyāṇi)=सम्पूर्ण ज्ञानेन्द्रियहरूलाईअन्ये (anye)=अन्य संन्यासी वा साधकहरूलेसंयम-अग्निषु (saṁyama-agniṣu)=आत्मसंयमरूपी अग्निहरूमाजुह्वति (juhvati)=हवन गर्दछन् (आहुति दिन्छन्)शब्द-आदीन् (śabda-ādīn)=शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध आदिविषयान् (viṣayān)=विषयभोगहरूलाईअन्ये (anye)=अन्य गृहस्थ कर्मयोगीहरूलेइन्द्रिय-अग्निषु (indriya-agniṣu)=इन्द्रियरूपी अग्निहरूमाजुह्वति (juhvati)=हवन गर्दछन्।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— कतिपय त्यागी साधकहरू कान, आँखा आदि सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई आत्मसंयमरूपी अग्निमा आहुति दिन्छन् (इन्द्रियहरूलाई विषयबाट पूर्ण रोक्छन्); भने अन्य गृहस्थ कर्मयोगीहरू शब्द, रूप आदि सांसारिक विषयहरूलाई संयमित इन्द्रियरूपी अग्निमा हवन गर्दछन् (मर्यादापूर्वक अनासक्त भई विषय भोग्छन्)।

महाभारतको परिस्थिति

इन्द्रिय संयम र विषय भोगको यज्ञीय मर्यादा

श्रीकृष्णले यहाँ साधनाका दुई प्रमुख मार्गहरूको समन्वय गर्नुभएको छ: १. निवृत्ति मार्ग (हठयोग वा पूर्ण संन्यास): जहाँ साधकले आफ्ना इन्द्रियहरूलाई सांसारिक विषयबाट पूर्ण रूपमा अलग गरेर संयमको आगोमा होमिदिन्छन्। २. प्रवृत्ति मार्ग (गृहस्थ कर्मयोग): जहाँ साधक संसारमै बस्छ, आँखाले राम्रो दृश्य हेर्छ, कानले सुन्छ, तर त्यसमा कुनै अनियन्त्रित लोलुपता वा कामवासना हुँदैन। ऊ मर्यादा र धर्मको सीमाभित्र रहेर विषयहरूलाई इन्द्रियको अग्निमा पवित्र आहुतिका रूपमा स्वीकार गर्दछ। पाण्डवहरू गृहस्थ थिए, राजा थिए, तर उनीहरूको जीवन विषय-लोलुपतामा होइन, धर्म र मर्यादाको यज्ञमा आधारित थियो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

डिजिटल र मानसिक प्रदूषणबाट इन्द्रियहरूको रक्षा

आजको आधुनिक संसारमा हाम्रा कान र आँखाहरू निरन्तर अनावश्यक आवाज, अश्लीलता, हिंसा र नकारात्मक समाचारको आक्रमणमा छन्: - यदि हामीले आफ्ना इन्द्रियहरूलाई 'संयमको अग्नि' मा हवन गरेनौं भने, हाम्रो मन पूर्णतया विक्षिप्त र रोगी बन्नेछ। - इन्द्रिय-संयम भनेको जीवनलाई सुक्खा बनाउनु होइन, बरु फोहोर र विषाक्त इनपुट (Negative Inputs) बाट आफ्नो मनलाई जोगाउनु हो। जुन कुराले मनलाई शान्त र उन्नत बनाउँछ, त्यही मात्र सुन्नुहोस् र हेर्नुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना आँखा र कानलाई अनावश्यक गफगाफ, नकारात्मक सामाजिक सञ्जाल र उत्तेजक विषयहरूबाट जोगाउनुहोस्। स्वस्थ र पवित्र विषयहरू मात्र ग्रहण गर्नुहोस्।