अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

महाभारतको कालखण्डमा विविध प्रवृत्तिका साधकहरू थिए: - कर्ण र युधिष्ठिरले दीन-दुःखीहरूलाई मुक्तहस्तले दान दिएर 'द्रव्ययज्ञ' गरे। - भीष्म पितामहले आजीवन ब्रह्मचर्य र कठोर प्रतिज्ञा निभाएर 'तपयज्ञ' गरे। - धेरै ऋषि-मुनिहरूले जङ्गलमा अष्टाङ्ग योगको अनुष्ठान गरेर 'योगयज्ञ' गरे। - व्यास, विदुर, शुकदेव आदि महाज्ञानीहरूले वेदान्त र धर्मशास्त्रहरूको चिन्तन गरेर 'स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञ' गरे। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई देखाउनुहुन्छ कि सत्य प्राप्त गर्ने बाटो एउटै मात्र छैन; मानव चेतनाको स्तर र क्षमता अनुसार समर्पणका विविध पावन मार्गहरू छन्।

धेरै मानिसहरू सोच्छन्— "मसँग ध्यान गर्ने समय छैन, त्यसैले म आध्यात्मिक हुन सक्दिनँ।" तर गीताले साधनाको ढोका सबैका लागि खुला राखेको छ: १. यदि तपाईंसँग धन छ भने, अभावमा परेकाहरूको सेवा र परोपकार गर्नुहोस् (द्रव्ययज्ञ)। २. यदि तपाईं कठिन परिस्थितिमा हुनुहुन्छ भने, गुनासो नगरी धैर्यपूर्वक सहनशीलता विकास गर्नुहोस् (तपयज्ञ)। ३. यदि तपाईं मनलाई तालिम दिन चाहनुहुन्छ भने, प्राणायाम र एकाग्रताको अभ्यास गर्नुहोस् (योगयज्ञ)। ४. यदि तपाईंको बुद्धि जिज्ञासु छ भने, असल पुस्तकहरू पढ्नुहोस् र आत्मचिन्तन गर्नुहोस् (स्वाध्याययज्ञ)। यीमध्ये कुनै पनि मार्ग दृढ संकल्पका साथ अपनाएमा मानिस परमात्मासम्म पुग्न सक्छ।