अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

महाभारतको शान्तिपर्वमा भीष्म पितामहले युधिष्ठिरलाई योगको विज्ञान व्याख्या गर्दा श्वास नियन्त्रणको सर्वोच्च महत्त्व उल्लेख गर्नुभएको छ। हाम्रो जीवनको पहिलो क्रिया श्वास लिनु हो र अन्तिम क्रिया श्वास छोड्नु हो। योगशास्त्रमा श्वासलाई मनको लगाम भनिन्छ— यदि श्वास चञ्चल छ भने मन चञ्चल हुन्छ, यदि श्वास स्थिर छ भने मन पूर्ण रूपमा शान्त हुन्छ। श्रीकृष्णले यहाँ प्राणायामका तीनै रूपहरू— पूरक (श्वास भित्र लिनु), रेचक (श्वास बाहिर फाल्नु) र कुम्भक (श्वास रोक्नु)— लाई बाहिरी कर्मकाण्ड होइन, जीवात्माको पवित्र यज्ञका रूपमा स्वीकार गर्नुभएको छ।

जब तपाईं डराउनुहुन्छ वा रिसाउनुहुन्छ, तपाईंको श्वास छिटो र छोटो चल्न थाल्छ। तर जब तपाईं शान्त हुनुहुन्छ, श्वास गहिरो र लयबद्ध हुन्छ। - यसको अर्थ हो: श्वास र भावनाहरू एकअर्कासँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन्। - यदि तपाईंले दिनमा केही मिनेट मात्र पनि आफ्नो श्वास-प्रश्वासमा ध्यान दिनुभयो, लामो श्वास लिएर विस्तारै छोड्नुभयो भने, मनका सबै तनाव र चिन्ताहरू आफैँ शान्त हुन थाल्छन्। श्वास नै जीवनको सबैभन्दा नजिकको ईश्वरीय उपहार हो; यसलाई यज्ञ सम्झेर सजग बनौं।