अध्याय 4श्लोक 30
Chapter 4 • Verse 30

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति।

सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥ ३०॥

apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati |

sarve'py ete yajña-vido yajña-kṣapita-kalmaṣāḥ || 30 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अपरे (apare)=अन्य साधकहरूलेनियत-आहाराः (niyata-āhārāḥ)=खानपिनलाई पूर्ण नियन्त्रण वा सन्तुलित राखेरप्राणान् (prāṇān)=प्राणहरूलाईप्राणेषु (prāṇeṣu)=प्राणहरूमा नैजुह्वति (juhvati)=हवन गर्दछन् (समाहित गर्दछन्)सर्वे (sarve)=यी सबैअपि (api)=पनिएते (ete)=साधकहरूयज्ञ-विदः (yajña-vidaḥ)=यज्ञको वास्तविक मर्म र रहस्य जान्नेहरू हुन्यज्ञ-क्षपित-कल्मषाः (yajña-kṣapita-kalmaṣāḥ)=र यज्ञद्वारा आफ्ना सम्पूर्ण पाप र विकारहरूलाई नष्ट गरिसकेकाहरू हुन्।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— अन्य कतिपय साधकहरू आफ्नो आहार (खानपिन) लाई पूर्ण सन्तुलित र नियमित राखेर प्राणहरूलाई प्राणहरूमा नै हवन गर्दछन्। यी सबै साधकहरू यज्ञको वास्तविक मर्म बुझ्ने ज्ञानी हुन् र यज्ञरूपी साधनाद्वारा उनीहरूका सम्पूर्ण पाप र विकारहरू पखालिएका छन्।

महाभारतको परिस्थिति

मिताहार र यज्ञको अन्तिम फल: पापमुक्ति

महाभारतमा तपस्वीहरूको दिनचर्यामा आहारको संयम (मिताहार) लाई सर्वोच्च स्थान दिइएको छ। द्रौपदीको अक्षयपात्रबाट जब दुर्वासा ऋषि आफ्ना दश हजार शिष्यसहित आइपुग्दा कृष्णले एक पात साग खाएर सबैको भोक तृप्त गरिदिनुभएको कथाले पनि आहारको आध्यात्मिक महत्त्वलाई देखाउँछ। श्रीकृष्ण यहाँ यज्ञहरूको शृङ्खलाको उपसंहार गर्दै भन्नुहुन्छ: चाहे द्रव्ययज्ञ होस्, तपयज्ञ होस्, योगयज्ञ होस् वा आहारको संयम— यी सबै साधनाहरूको साझा उद्देश्य एउटै हो: मनका कलुषता, स्वार्थ र पापहरूलाई जलाएर आत्मशुद्धि प्राप्त गर्नु। जसले यो मर्म बुझ्छ, ऊ नै वास्तविक 'यज्ञविद्' हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

खानपिन र जीवनशैलीको अनुशासन: ऊर्जाको शुद्धिकरण

हाम्रो शरीर र मन हामीले खाने भोजनको प्रतिबिम्ब हो: - 'जैसो अन्न, वैसो मन' — तामसिक, अति-मसलेदार वा अनियन्त्रित भोजनले मनमा आलस्य, काम र क्रोध बढाउँछ। - जब मानिसले आफ्नो आहारलाई सात्विक, स्वच्छ र सन्तुलित (नियताहार) बनाउँछ, तब शरीरमा प्राणशक्ति हलुङ्गो र तेजस्वी बन्दछ। अनुशासित खानपिन केवल स्वास्थ्यको लागि मात्र होइन, मानसिक शान्ति र आत्मसाक्षात्कारको जग हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो खानपिनमा संयम र अनुशासन ल्याउनुहोस्। अनावश्यक र अस्वस्थ खाना त्यागेर सात्विक आहारलाई आफ्नो दैनिक यज्ञ बनाउनुहोस्।