अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

महाभारतमा दुर्योधन र उनका सहयोगीहरू केवल आफ्नो भोग, विलास र राज्यको अहंकारमा मत्त थिए; उनीहरूमा कुनै यज्ञ-भावना (त्याग र समर्पण) थिएन। परिणामस्वरूप उनीहरूले न त जिउँदो छँदा मनको वास्तविक शान्ति पाए, न त मृत्युपछि सद्गति! अर्कोतर्फ पाण्डवहरूले आफ्नो जीवनको हरेक पाइला धर्म, अतिथि सत्कार र यज्ञीय भावनामा समर्पण गरेका थिए। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ कि सेवा र त्याग बिनाको जीवन पशुतुल्य हुन्छ। पहिले अरूलाई अर्पण गरेर मात्र बाँकी रहेको ग्रहण गर्ने (यज्ञशिष्टामृत) मानिस नै यस लोकमा पनि सुखी हुन्छ र मोक्ष पनि प्राप्त गर्दछ।

जबसम्म मानिसले 'सबै मेरो मात्र हो र मैले मात्र उपभोग गर्नुपर्छ' भन्ने स्वार्थी सोच राख्छ, तबसम्म ऊ संसारमा एक्लो, भयभीत र दुःखी रहन्छ: - समाज र परिवारमा पनि जसले केवल लिन खोज्छ, उसलाई कसैले आदर गर्दैन। - तर जसले आफ्नो समय, सीप, साधन र प्रेम पहिले अरूलाई बाँड्छ र बाँकी रहेको भाग सन्तुष्ट भएर स्वीकार्छ, उसको जीवन अमृतमय बन्दछ। त्याग बिनाको जीवनमा न त यो संसारमा सम्मान र आन्तरिक सुख मिल्छ, न त कुनै आत्मिक उन्नति सम्भव हुन्छ।