अध्याय 4श्लोक 37
Chapter 4 • Verse 37

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन।

ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥ ३७॥

yathaidhāṁsi samiddho'gnir bhasmasāt kurute'rjuna |

jñānāgniḥ sarva-karmāṇi bhasmasāt kurute tathā || 37 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यथा (yathā)=जसरीएधांसि (edhāṁsi)=दाउराको ठूलो थुप्रोलाईसमिद्धः (samiddhaḥ)=धन्किरहेको वा प्रज्वलित भएकोअग्निः (agniḥ)=अग्निलेभस्मसात् (bhasmasāt)=खरानीकुरुते (kurute)=बनाइदिन्छअर्जुन (arjuna)=हे अर्जुन!ज्ञान-अग्निः (jñāna-agniḥ)=आत्मज्ञानरूपी अग्निलेसर्व-कर्माणि (sarva-karmāṇi)=सम्पूर्ण सञ्चित कर्महरूलाईभस्मसात् (bhasmasāt)=खरानीकुरुते (kurute)=बनाइदिन्छतथा (tathā)=त्यसै गरी नै।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे अर्जुन! जसरी दन्किरहेको प्रज्वलित अग्निले काठ-दाउराको विशाल थुप्रोलाई क्षणभरमै खरानी बनाइदिन्छ, त्यसै गरी आत्मज्ञानरूपी अग्निले पनि मानिसका सम्पूर्ण संचित कर्महरूलाई खरानी बनाइदिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

ज्ञानाग्निको प्रचण्ड सामर्थ्य: कर्मका दाउरा भस्म

मानिसले हजारौं जुनीदेखि अनेकौं पाप र पुण्यका कर्महरू संचित गरेर ल्याएको हुन्छ, जसलाई 'संचित कर्म' भनिन्छ। अर्जुनको मनमा शङ्का थियो— "मैले विगतमा गरेका गल्तीहरू र अब हुने युद्धका भयानक परिणामहरू कसरी मेटिएलान्?" श्रीकृष्णले दाउरा र आगोको अत्यन्त शक्तिशाली दृष्टान्त दिनुभयो: दाउराको थुप्रो सयौं वर्ष लगाएर जम्मा गरिएको विशाल पहाड जत्रै किन नहोस्, तर एउटा सानो प्रज्वलित झिल्कोले त्यसलाई केही मिनेटमै खरानी बनाइदिन्छ! त्यस्तै, हजारौं जन्मका पाप र कर्मका संस्कारहरू जतिसुकै विशाल किन नहुन्, जब ब्रह्मज्ञानको दिव्य अग्नि प्रज्वलित हुन्छ, तब ती सबै क्षणभरमै भस्म हुन्छन् र साधक निष्कलङ्क बन्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आन्तरिक शुद्धिको अग्नि: कर्मको बोझबाट पूर्ण मुक्ति

हामीले विगतमा के गर्‍यौं, त्यो अब परिवर्तन गर्न सकिँदैन। तर वर्तमानमा हाम्रो चेतनाको स्तर बदल्न सकिन्छ: - जबसम्म हामी अज्ञानतामा बाँचिरहन्छौं, तबसम्म हामी आफ्ना कर्महरूको बोझ बोकेर पछुतो र तनावमा बाँचिरहन्छौं। - तर जब आत्मज्ञान जाग्छ कि 'म शरीर होइन, म त शुद्ध, बुद्ध, नित्य, अविनाशी आत्मा हुँ', तब कर्मका सबै जञ्जीरहरू आफैँ पग्लिन्छन्। ज्ञानको अग्निले मनका विकार, भय, ईर्ष्या र हीनताबोधलाई पूर्ण रूपमा खरानी बनाइदिन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

विगतका कर्महरूको चिन्ता छोड्नुहोस्। आत्मज्ञानको अग्नि प्रज्वलित गरेर आफ्नो मन र चेतनालाई पवित्र बनाउनुहोस्।