अध्याय 4श्लोक 39
Chapter 4 • Verse 39

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः।

ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥ ३९॥

śraddhāvāl labhate jñānaṁ tat-paraḥ saṁyatendriyaḥ |

jñānaṁ labdhvā parāṁ śāntim acireṇādhigacchati || 39 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

श्रद्धावान् (śraddhāvān)=श्रद्धा (अगाध निष्ठा र सकारात्मक विश्वास) भएको साधकलेलभते (labhate)=प्राप्त गर्दछज्ञानम् (jñānam)=तत्वज्ञानलाईतत्-परः (tat-paraḥ)=त्यस साधनामा पूर्ण एकाग्र र समर्पित रहनेसंयत-इन्द्रियः (saṁyata-indriyaḥ)=आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई वशमा राखेकोज्ञानम् (jñānam)=ज्ञानलाईलब्ध्वा (labdhvā)=प्राप्त गरेरपराम् (parām)=परम (सर्वोच्च)शान्तिम् (śāntim)=परम शान्तिलाईअचिरेण (acireṇa)=चाँडै नै (तत्काल)अधिगच्छति (adhigacchati)=प्राप्त गर्दछ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— आफ्ना इन्द्रियहरूलाई पूर्ण वशमा राखेको, साधनामा एकाग्र भई समर्पित रहने र श्रद्धा भएको साधकले नै तत्वज्ञान प्राप्त गर्दछ। अनि त्यस परम ज्ञानलाई प्राप्त गरेपछि उसले तुरुन्तै सर्वोच्च परम शान्तिलाई प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

श्रद्धाको त्रिवेणी: श्रद्धा, तत्परता र इन्द्रियसंयम

महाभारतमा एकलव्यको उदाहरण श्रद्धाको सर्वोच्च प्रतीक हो। द्रोणाचार्यले धनुर्विद्या सिकाउन अस्वीकार गर्दा पनि उनको श्रद्धा डगमगाएन; माटोको मूर्तिलाई गुरु मानेर उनले अद्वितीय कौशल हासिल गरे। अर्कोतर्फ, कौरवहरूको पक्षमा शकुनि, दुर्योधन र कर्णसँग अस्त्र-शस्त्र त थिए तर श्रीकृष्णप्रतिको श्रद्धा थिएन, जसले गर्दा उनीहरू कहिल्यै ज्ञानी बन्न सकेनन्। श्रीकृष्णले यहाँ ज्ञान प्राप्तिका तीन अनिवार्य सर्तहरू राख्नुभएको छ: १. श्रद्धा (Faith): सत्य र गुरुप्रति अटल विश्वास। २. तत्परता (Dedication): लक्ष्यप्रति निरन्तर प्रयास र लगनशीलता। ३. संयतेन्द्रिय (Self-control): इन्द्रियहरूको भट्कावबाट मुक्ति। यी तीन गुण भएको साधकले ज्ञान पाएर तत्कालै परम शान्ति प्राप्त गर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

संदेहको अन्त्य र श्रद्धाको ज्योति: मानसिक शान्तिको मार्ग

श्रद्धा भनेको अन्धविश्वास होइन; श्रद्धा भनेको सत्यलाई बुझ्नका लागि हृदयको खुलापन र सकारात्मक निष्ठा हो: - यदि वैज्ञानिकसँग अनुसन्धानमा श्रद्धा र लगनशीलता भएन भने उसले नयाँ आविष्कार गर्न सक्दैन। - यदि विद्यार्थीमा आफ्ना शिक्षक र पुस्तकप्रति विश्वास छैन भने उसले विद्या आर्जन गर्न सक्दैन। जब श्रद्धा, लगनशीलता र आत्मसंयम मिल्छन्, तब ज्ञानको जन्म हुन्छ। र वास्तविक ज्ञानको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण नै 'परां शान्ति' (मनको अगाध, अविचलित शान्ति) हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो लक्ष्यप्रति दृढ श्रद्धा राख्नुहोस्, इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रणमा राखेर पूर्ण एकाग्रताका साथ साधना गर्नुहोस्। यसले तपाईंलाई परम शान्ति दिलाउनेछ।