अध्याय 5श्लोक 10
Chapter 5 • Verse 10

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

श्रीभगवानुवाच

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः।

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥ १०॥

brahmaṇy ādhāya karmāṇi saṅgaṁ tyaktvā karoti yaḥ |

lipyate na sa pāpena padma-patram ivāmbhasā || 10 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ब्रह्मणि (brahmaṇi)=परब्रह्म परमात्मामाआधाय (ādhāya)=समर्पण गरेर वा अर्पण गरीकर्माणि (karmāṇi)=सम्पूर्ण कर्महरूलाईसङ्गम् (saṅgam)=आसक्ति र अहङ्कारलाईत्यक्त्वा (tyaktvā)=त्यागेरकरोति (karoti)=कर्म गर्दछयः (yaḥ)=जो व्यक्तिलिप्यते न (lipyate na)=लिप्त वा प्रभावित हुँदैनसः (saḥ)=त्यो पुरुषपापेन (pāpena)=कुनै पनि पाप वा बन्धनद्वारापद्म-पत्रम् (padma-patram)=कमलको पातइव (iva)=झैँअम्भसा (ambhasā)=पानीद्वारा।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जसले आफ्ना सम्पूर्ण कर्महरूलाई परमात्मामा समर्पण गरेर र सबै प्रकारको आसक्ति त्यागेर कर्तव्य कर्म गर्दछ, ऊ पाप वा कर्मबन्धनबाट त्यसरी नै अछुतो र अलिप्त रहन्छ, जसरी पानीमा उम्रेर पनि कमलको पातलाई पानीको एक थोपाले पनि भिजाउन सक्दैन।

महाभारतको परिस्थिति

पद्मपत्रमिवाम्भसा: संसाररूपी जलमा कमलको पात

यो श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वाधिक सुन्दर र काव्यिक उपमाहरूमध्ये एक हो। कमलको फूल फोहोर हिलो र पानीमा उम्रिन्छ, तर त्यसको पातमा पानीको थोपा अडिन सक्दैन; पानी मोतीझैं चिप्लिएर झर्छ र पात सधैँ सुक्खा, चम्किलो र स्वच्छ रहन्छ। महाभारतमा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यही कमल बन्न प्रेरित गर्नुभएको छ: "हे अर्जुन! तिमी कुरुक्षेत्रको रक्तपात र युद्धको महासागरमा उभिएका छौ। तर यदि तिमीले आफ्ना कर्महरू भगवान्‌मा अर्पण गर्‍यौ र व्यक्तिगत स्वार्थ त्यागी कर्तव्यका लागि लड्यौ भने— यो भीषण युद्धको रगत र पापले पनि तिमीलाई छुने छैन, जसरी पानीले कमलको पातलाई भिजाउँदैन।" यो नै कर्मयोगको सर्वोच्च सुरक्षा कवच हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

संसारमा रहनुहोस्, तर संसारलाई आफूभित्र पस्न नदिनुहोस्

डुङ्गा पानीमा तैरिनु स्वाभाविक र आवश्यक हो, तर पानी डुङ्गाभित्र पस्यो भने डुङ्गा डुब्छ! - त्यस्तै, हामी संसारमा बस्नु, व्यापार गर्नु, परिवार पाल्नु र जिम्मेवारी पूरा गर्नु बिल्कुल स्वाभाविक हो। - तर समस्या तब सुरु हुन्छ जब संसारको लोभ, ईर्ष्या, चिन्ता र वासना हाम्रो मनभित्र पस्छ। कमलको पातजस्तै बन्नुहोस्— संसारका सबै कर्तव्यहरूमा पूर्ण रूपले भाग लिनुहोस्, तर आफ्नो मनलाई परमात्मामा समर्पित गरेर भित्रबाट सधैँ अलिप्त र पवित्र राख्नुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना सबै कामहरू ईश्वरलाई अर्पण गर्नुहोस्। संसारमा क्रियाशील रहनुहोस् तर त्यसको फोहोर र चिन्तालाई आफ्नो मनमा टाँसिन नदिनुहोस्।