अध्याय 5श्लोक 11
Chapter 5 • Verse 11

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

श्रीभगवानुवाच

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि।

योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये॥ ११॥

kāyena manasā buddhyā kevalair indriyair api |

yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṁ tyaktvātma-śuddhaye || 11 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कायेन (kāyena)=शरीरद्वारामनसा (manasā)=मनद्वाराबुद्ध्या (buddhyā)=बुद्धिद्वाराकेवलैः (kevalaiḥ)=ममत्व (मेरोपन) रहित वा विशुद्धइन्द्रियैः (indriyaiḥ)=इन्द्रियहरूद्वाराअपि (api)=पनियोगिनः (yoginaḥ)=कर्मयोगीहरूलेकर्म (karma)=कर्मकुर्वन्ति (kurvanti)=गर्दछन्सङ्गम् (saṅgam)=आसक्ति र फलको लोभलाईत्यक्त्वा (tyaktvā)=त्यागेरआत्म-शुद्धये (ātma-śuddhaye)=केवल आफ्नो अन्तःकरणको शुद्धिका लागि।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— निष्काम कर्मयोगीहरूले आसक्ति र अहङ्कारलाई त्यागेर केवल आफ्नो अन्तःकरणको शुद्धिका लागि मात्र शरीर, मन, बुद्धि र ममता-रहित इन्द्रियहरूद्वारा कर्तव्य कर्म गर्दछन्।

महाभारतको परिस्थिति

आत्मशुद्धिका लागि कर्म: योगको एकमात्र उद्देश्य

साधारण मानिसहरू कर्म किन गर्छन्? धन कमाउन, नाम कमाउन, अरूमाथि शासन गर्न वा इन्द्रियहरूलाई तृप्त पार्न। तर श्रीकृष्ण कर्मको सम्पूर्ण उद्देश्यलाई नै उल्ट्याइदिनुहुन्छ: "सच्चा योगीहरू कर्म केवल 'आत्मशुद्धये' (अन्तःकरणलाई शुद्ध र निर्मल बनाउन) का लागि मात्र गर्दछन्!" महाभारतमा पाण्डवहरूले अनेक युद्ध, राजकाज र कष्टहरू भोगे, तर उनीहरूले हरेक कर्मलाई आफ्नो चरित्र निर्माण र ईश्वर-आज्ञा पालनको कसी बनाए। जब कर्म कुनै स्वार्थका लागि नभई आत्मशुद्धिका लागि गरिन्छ, तब शरीर, मन र बुद्धि सबै परमेश्वरको साधनाका पावन उपकरण बन्दछन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कामलाई ध्यान बनाउनुहोस्: अन्तःकरणको सफाई

हामी घर सफा गर्न कुचो प्रयोग गर्छौं, तर काम गर्दा मन सफा गर्न के प्रयोग गर्ने? - गीता भन्छ: निःस्वार्थ कर्म नै मनको फोहोर सफा गर्ने सबैभन्दा शक्तिशाली साधन हो। - जब तपाईं बिना कुनै गुनासो, इमानदारी र प्रेमपूर्वक अरूको सेवा गर्नुहुन्छ, तब तपाईंभित्रको अहङ्कार, आलस्य र संकीर्णता घोटिएर पखालिन्छ। काम कुनै बोझ होइन, काम त तपाईंको भित्री विकारहरू पखाल्ने आध्यात्मिक बाटो हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कामलाई केवल पैसा वा प्रशंसाको साधन नमान्नुहोस्। आफ्ना सबै कार्यहरूलाई अन्तःकरण शुद्ध गर्ने अवसर सम्झेर निष्ठापूर्वक सम्पन्न गर्नुहोस्।