ॐअध्याय 5श्लोक 12
Chapter 5 • Verse 12

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

श्रीभगवानुवाच

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्।

अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥ १२॥

yuktaḥ karma-phalaṁ tyaktvā śāntim āpnoti naiṣṭhikīm |

ayuktaḥ kāma-kāreṇa phale sakto nibadhyate || 12 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

युक्तः (yuktaḥ)=कर्मयोगमा स्थित भएको निष्काम साधकले•कर्म-फलम् (karma-phalam)=कर्महरूको फलप्रतिको आसक्तिलाई•त्यक्त्वा (tyaktvā)=त्यागेर•शान्तिम् (śāntim)=परम शान्तिलाई•आप्नोति (āpnoti)=प्राप्त गर्दछ•नैष्ठिकीम् (naiṣṭhikīm)=जो कहिल्यै विचलित नहुने शाश्वत (नैष्ठिकी) शान्ति हो•अयुक्तः (ayuktaḥ)=तर योगरहित (संसारमा अल्झिएको) अज्ञानी मानिसले•काम-कारेण (kāma-kāreṇa)=आफ्ना वासना र इच्छाहरूको वशीभूत भएर•फले (phale)=कर्मको फलमा•सक्तः (saktaḥ)=आसक्त भएर•निबध्यते (nibadhyate)=कर्मबन्धनमा कडासँग बाँधिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— निष्काम कर्मयोगमा स्थित साधकले कर्मको फलप्रतिको सम्पूर्ण आसक्ति त्यागेर कहिल्यै नडगमगाउने शाश्वत परम शान्ति (नैष्ठिकी शान्ति) प्राप्त गर्दछ; तर योगरहित अज्ञानी व्यक्ति भने वासनाहरूको दास बनेर कर्मको फलमा आसक्त हुन्छ र संसारको बन्धनमा कडासँग बाँधिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

नैष्ठिकी शान्ति बनाम वासनाको बन्धन

महाभारतमा दुई जीवनशैलीको स्पष्ट टक्कर देखिन्छ: १. दुर्योधन 'अयुक्त' (योगरहित) थियो। ऊ हरेक काम केवल आफ्नो व्यक्तिगत अहंकार, विजय र फलको तृष्णाले गर्थ्यो। फलस्वरूप उसँग विशाल सेना, सुनको दरबार र साम्राज्य भएर पनि ऊ कहिल्यै शान्त भएन; सधैँ छटपटाहट, ईर्ष्या र षड्यन्त्रको आगोमा जल्यो। २. विदुर, भीष्म र पाण्डवहरू 'युक्त' थिए। उनीहरूले आफ्नो धर्म पूरा गरे र परिणाम जे आए पनि प्रभु-इच्छा सम्झेर स्वीकारे। उनीहरूले वनमा पनि त्यो 'नैष्ठिकी शान्ति' (अविचल परम शान्ति) प्राप्त गरे। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यही सम्झाउनुहुन्छ— शान्ति कुनै बाहिरी विजयले होइन, फलको लोभ त्यागेपछि मात्र प्राप्त हुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अशान्तिको मूल जरा: नतिजाप्रतिको अत्यधिक मोह

हामी किन दिनरात तनाव र चिन्तामा बाँचिरहेका छौं? किनभने हामी काम गर्दा काममा ध्यान दिँदैनौं, कामको नतिजामा मात्र ध्यान दिन्छौं: - "मलाई फाइदा हुन्छ कि हुँदैन?", "अरूले मलाई के भन्लान्?", "मेरो अपेक्षा पूरा भएन भने के गर्ने?" - यही फलको आसक्तिले मानिसलाई बन्दी बनाउँछ। तर जब तपाईं आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर काम गर्नुहुन्छ र नतिजालाई सहज रूपमा स्वीकार गर्नुहुन्छ, तब तपाईंको मनमा कहिल्यै नडगमगाउने 'नैष्ठिकी शान्ति' उत्पन्न हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना कामहरू पूर्ण क्षमताका साथ गर्नुहोस् तर त्यसको नतिजाको अनावश्यक चिन्ता त्याग्नुहोस्। यसले तपाईंलाई आन्तरिक शान्ति दिलाउनेछ।