अध्याय 5श्लोक 13
Chapter 5 • Verse 13

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

श्रीभगवानुवाच

सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी।

नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥ १३॥

sarva-karmāṇi manasā saṁnyasyāste sukhaṁ vaśī |

nava-dvāre pure dehī naiva kurvan na kārayan || 13 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सर्व-कर्माणि (sarva-karmāṇi)=सम्पूर्ण कर्महरूलाईमनसा (manasā)=विवेकयुक्त मनद्वारासंन्यस्य (saṁnyasya)=त्यागेर (अकर्ता भावमा समर्पण गरेर)आस्ते (āste)=निवास गर्दछ वा रहन्छसुखम् (sukham)=आनन्दपूर्वकवशी (vaśī)=मन र इन्द्रियहरूलाई पूर्ण वशमा राखेको जितेन्द्रिय साधकनव-द्वारे (nava-dvāre)=नौवटा ढोका भएकोपुरे (pure)=नगररूपी यस शरीरमादेही (dehī)=जीवात्मान एव (na eva)=निश्चय नै होइनकुर्वन् (kurvan)=आफैँ केही गर्दैन (na)=न तकारयन् (kārayan)=अरू कसैलाई गराउँदै।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मन र इन्द्रियहरूलाई पूर्ण वशमा राखेको जितेन्द्रिय देही (जीवात्मा) ले विवेकयुक्त मनद्वारा सम्पूर्ण कर्महरूको कर्तापन त्यागेर, यस नौवटा ढोका भएको शरीररूपी नगरमा न त आफैँ केही गर्दै न त अरूलाई केही गराउँदै परमानन्दपूर्वक निवास गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

नौ ढोकाको नगर र अकर्ता जीवात्मा

श्रीकृष्णले यहाँ मानव शरीरलाई 'नवद्वारे पुरे' (नौवटा ढोका भएको सुन्दर नगर वा किल्ला) को रूपमा वर्णन गर्नुभएको छ: दुई आँखा, दुई कान, दुई नाकका प्वाल, एउटा मुख, र दुई उत्सर्जन अङ्गहरू गरी शरीरका नौवटा द्वार छन्। यस नगरको राजा जीवात्मा हो। अज्ञानी मानिस यस नगरका ढोकाहरूबाट हुने हलचलमा आफूलाई नै कर्ता ठानेर अशान्त हुन्छ। तर ज्ञानी साधकले बुझ्दछ कि नगरका कर्मचारीहरू (इन्द्रिय र मन) ले आ-आफ्नो काम गरिरहेका छन्, राजा (आत्मा) त केवल शान्त साक्षी भएर आफ्नो दरबारमा आनन्दपूर्वक विराजमान छ! कुरुक्षेत्रको युद्धमा अर्जुनको शरीर र धनुषले काम गरे तापनि उनको भित्री आत्मा अकर्ता भएर शान्त रहन सक्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

शरीरमा रहेर पनि शरीरभन्दा अलग: राजसी साक्षीभाव

तपाईं घरमा बस्नुहुन्छ, तर तपाईं घर होइन; घरको भित्ता वा झ्याल बिग्रँदैमा तपाईं बिग्रनुहुन्न: - त्यस्तै, तपाईं यस नौ ढोका भएको शरीरभित्र बस्ने चेतन आत्मा हुनुहुन्छ; तपाईं शरीर, मन वा विचार होइन। - जब तपाईं यो बुझ्नुहुन्छ, तब शरीरको उमेर बढ्दा, रोग लाग्दा वा बाहिरी परिस्थिति बिग्रँदा पनि तपाईंको भित्री आनन्द डगमगाउँदैन। आफ्नो शरीररूपी नगरलाई अनुशासित राख्नुहोस्, तर आफूलाई सधैँ अकर्ता र स्वतन्त्र सम्राट सम्झनुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मन र इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रणमा राख्नुहोस्। आफूलाई शरीरका क्रियाहरूको कर्ता नभई शरीररूपी घरमा बस्ने शान्त साक्षी आत्मा सम्झनुहोस्।