अध्याय 5श्लोक 16
Chapter 5 • Verse 16

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

श्रीभगवानुवाच

ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः।

तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥ १६॥

jñānena tu tad ajñānaṁ yeṣāṁ nāśitam ātmanaḥ |

teṣām āditya-vaj jñānaṁ prakāśayati tat param || 16 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ज्ञानेन (jñānena)=तत्वज्ञानद्वारातु (tu)=तरतत् (tat)=त्यसअज्ञानम् (ajñānam)=अज्ञानतालाईयेषाम् (yeṣām)=जसकोनाशितम् (nāśitam)=नष्ट भइसकेको छआत्मनः (ātmanaḥ)=आफ्नो अन्तःकरणकोतेषाम् (teṣām)=उनीहरूकोआदित्य-वत् (āditya-vat)=मध्याह्नको सूर्य जस्तैज्ञानम् (jñānam)=त्यस आत्मज्ञानलेप्रकाशयति (prakāśayati)=प्रकाशित गरिदिन्छतत् परम् (tat param)=त्यस सर्वोच्च परब्रह्म परमात्मालाई।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर आत्मज्ञानद्वारा जसको अन्तःकरणको अज्ञानता पूर्णतया नष्ट भइसकेको छ, उनीहरूको त्यो दिव्य ज्ञानले चम्किलो सूर्यले संसारलाई उज्यालो पारेझैं सर्वोच्च परब्रह्म परमात्मालाई प्रकाशित गरिदिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

सूर्यवत ज्ञान: परब्रह्मको दिव्य प्रकाश

रातको घोर अन्धकारमा मानिसलाई डोरी पनि सर्प जस्तो लाग्छ र ऊ भयभीत भएर भाग्छ। तर जब पूर्व दिशामा सूर्य उदाउँछ, तब केही प्रयास नगरीकनै अन्धकार भाग्छ र डोरी डोरीकै रूपमा देखिन्छ; भय तत्काल समाप्त हुन्छ! महाभारतको युद्धभूमिमा अर्जुनको मनमा पनि मोह र अज्ञानको घोर रात छाएको थियो। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ— जब आत्मज्ञानको सूर्य उदाउँछ, तब सम्पूर्ण भ्रम, संशय र अज्ञानका अँध्याराहरू एकै क्षणमा नष्ट हुन्छन्। परमात्मा कतै लुकेर बस्नुभएको छैन; उहाँ त सधैँ सर्वत्र विद्यमान हुनुहुन्छ, केवल ज्ञानको आँखाले उहाँलाई देख्न सकिन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अन्तःकरणमा सूर्योदय: मानसिक स्पष्टताको प्रकाश

जबसम्म कोठामा अँध्यारो हुन्छ, तबसम्म हामी ठोक्किन्छौं, लड्छौं र डराउँछौं: - अज्ञानतामा बाँचिरहेको मानिस पनि जीवनमा हरेक कुरामा ठोक्किन्छ— सम्बन्धमा चोट पाउँछ, निर्णयमा चुक्छ र तनावमा जल्छ। - तर जब विवेक र आत्मज्ञानको सूर्य जाग्छ, तब हरेक परिस्थिति छर्लङ्ग हुन्छ। - कुन कुरा क्षणिक हो र कुन कुरा शाश्वत हो भन्ने स्पष्ट भएपछि मानिस कहिल्यै डगमगाउँदैन। दैनिक आत्मचिन्तनद्वारा आफ्नो मनभित्रको ज्ञानको ज्योतिलाई प्रज्वलित गर्नुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो अज्ञानतालाई ज्ञान र विवेकको प्रकाशले हटाउनुहोस्। सूर्यझैं चम्किलो स्पष्ट सोच राख्नुहोस्, यसले तपाईंका सबै भ्रमहरू मेटाइदिनेछ।