अध्याय 5श्लोक 21
Chapter 5 • Verse 21

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

श्रीभगवानुवाच

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्।

स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षय्यमश्नुते॥ २१॥

bāhya-sparśeṣv asaktātmā vindaty ātmani yat sukham |

sa brahma-yoga-yuktātmā sukham akṣayyam aśnute || 21 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

बाह्य-स्पर्शेषु (bāhya-sparśeṣu)=बाहिरी सांसारिक विषयभोगहरूको स्पर्शमाअसक्त-आत्मा (asaktātmā)=आसक्तिरहित अन्तःकरण भएको साधकलेविन्दति (vindati)=प्राप्त गर्दछ वा अनुभव गर्दछआत्मनि (ātmani)=आफ्नै आत्माभित्रयत् (yat)=जुनसुखम् (sukham)=आत्मानन्द (भित्री सुख) लाईसः (saḥ)=त्यो साधकब्रह्म-योग-युक्त-आत्मा (brahma-yoga-yuktātmā)=परब्रह्म परमात्मासँगको ध्यानयोगमा एकाकार भएकोसुखम् (sukham)=त्यस आनन्दलाईअक्षय्यम् (akṣayyam)=जो कहिल्यै नाश नहुने (अविनाशी) छअश्नुते (aśnute)=उपभोग गर्दछ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— बाहिरी सांसारिक विषयभोगहरूको स्पर्शमा अनासक्त भएको साधकले आफ्नै आत्माभित्र जुन दिव्य आत्मानन्द प्राप्त गर्दछ, परब्रह्म परमात्माको ध्यानयोगमा एकाकार भएको त्यस्तो पुरुषले कहिल्यै नाश नहुने अक्षय परमानन्दको उपभोग गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

अक्षय सुखको मूल: बाहिरी भोग बनाम आत्मानन्द

महाभारतमा दुर्योधन, दुःशासन र अन्य कौरवहरू संसारका सबैभन्दा महँगा सुखभोग, सुरा, सुन्दरी र ऐश्वर्यमा डुबेका थिए; तर उनीहरूको सुख क्षणिक थियो र त्यसपछि झन् ठूलो तिर्खा र छटपटाहट हुन्थ्यो। अर्कोतर्फ महर्षि व्यास, नारद र स्वयं पाण्डवहरूले कुनै भौतिक विलासिता नहुँदा पनि आफ्नै आत्माभित्र त्यो 'अक्षय सुख' अनुभव गरेका थिए। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ— जबसम्म तिमी बाहिरी इन्द्रियका स्पर्शहरूमा सुख खोजिरहन्छौ, तबसम्म तिमी केवल मृगतृष्णामा भौंतारिनेछौ। तर जब तिमी आफ्नो ध्यानलाई बाहिरबाट फर्काएर आफ्नै हृदयमा रहेको परमात्मासँग जोड्छौ (ब्रह्मयोग), तब तिमीले यस्तो आनन्द पाउनेछौ जो कहिल्यै घट्दैन र कहिल्यै समाप्त हुँदैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

बाहिरी सुखको मृगतृष्णाबाट भित्री आत्मानन्दतिर

संसारको हरेक वस्तुमा पाइने सुख क्षणिक र परनिर्भर हुन्छ: - मिठो खाना खायो, १० मिनेटपछि स्वाद हराउँछ। नयाँ गाडी किन्यो, केही महिनापछि पुरानो हुन्छ। - बाहिरी सुखहरू सकिएपछि मनमा फेरि अभाव र शून्यता छाउँछ। - तर जब मानिसले ध्यान र आत्मज्ञानद्वारा आफ्नै भित्री शान्ति र आनन्दको मूल फेला पार्छ, तब ऊ कुनै पनि बाहिरी वस्तुको दास बन्नु पर्दैन। आफ्नो सुखको चाबी अरूको हातमा नदिनुहोस्; त्यो तपाईंकै आत्माभित्र लुकेको छ।
व्यावहारिक सूत्र :

बाहिरी विषयभोगमा सुख खोज्न छोडेर दैनिक केही समय ध्यानमा बस्नुहोस् र आफ्नै आत्माभित्रको अक्षय शान्ति अनुभव गर्नुहोस्।