अध्याय 5श्लोक 25
Chapter 5 • Verse 25

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

श्रीभगवानुवाच

लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः।

छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥ २५॥

labhante brahma-nirvāṇam ṛṣayaḥ kṣīṇa-kalmaṣāḥ |

chinna-dvaidhā yatātmānaḥ sarva-bhūta-hite ratāḥ || 25 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

लभन्ते (labhante)=प्राप्त गर्दछन्ब्रह्म-निर्वाणम् (brahma-nirvāṇam)=परब्रह्मको परम शान्तिमय मोक्षऋषयः (ṛṣayaḥ)=ती द्रष्टा ऋषि वा ज्ञानी साधकहरूलेक्षीण-कल्मषाः (kṣīṇa-kalmaṣāḥ)=जसका सम्पूर्ण पाप र विकारहरू नष्ट भइसकेका छन्छिन्न-द्वैधाः (chinna-dvaidhāḥ)=जसका सम्पूर्ण संशय र द्वैतभाव काटिएका छन्यत-आत्मानः (yata-ātmānaḥ)=जसको मन र इन्द्रिय पूर्ण वशमा छन्सर्व-भूत-हिते (sarva-bhūta-hite)=सम्पूर्ण प्राणीहरूको हित, कल्याण र सेवामारताः (ratāḥ)=निरन्तर मग्न र समर्पित रहने।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जसका सम्पूर्ण पाप र विकारहरू क्षीण भइसकेका छन्, जसका सबै संशय र शङ्काहरू काटिइसकेका छन्, जसको मन पूर्ण वशमा छ, र जो सम्पूर्ण प्राणीहरूको हित र सेवामा निरन्तर समर्पित रहन्छन्— त्यस्ता ऋषिहरूले परब्रह्मको परम शान्तिमय मोक्ष (ब्रह्मनिर्वाण) प्राप्त गर्दछन्।

महाभारतको परिस्थिति

सर्वभूतहित: मोक्ष र समाजसेवाको समन्वय

के मोक्ष चाहने ज्ञानीले समाज, दीन-दुःखी र संसारलाई त्यागेर हिँड्नुपर्छ? श्रीकृष्ण यहाँ स्पष्ट उत्तर दिनुहुन्छ— अहँ, कहिल्यै होइन! वास्तविक ऋषि र ब्रह्मज्ञानी ऊ हो जो 'सर्वभूतहिते रताः'— अर्थात् संसारका सम्पूर्ण जीवहरूको कल्याण र सेवामा मग्न रहन्छ। महाभारतमा महर्षि व्यास, विदुर र स्वयं श्रीकृष्ण यसका ज्वलन्त प्रतीक हुन्। उहाँहरू केवल ध्यानमा मात्र बस्नुभएन; समाजमा अन्याय रोक्न, सत्यको रक्षा गर्न र प्राणीहरूको पीडा हटाउन आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गर्नुभयो। संसारको सेवा र मोक्ष एकअर्काका विरोधी होइनन्, अभिन्न अङ्ग हुन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

परोपकार नै सर्वोच्च साधना: स्वार्थको पर्खाल तोड्नु

जबसम्म हाम्रो साधना केवल 'मेरो मुक्ति' वा 'मेरो फाइदा' मा मात्र सीमित रहन्छ, तबसम्म भित्री अहङ्कार बाँकी नै रहन्छ: - तर जब साधकले आफ्नो हृदयलाई फराकिलो बनाएर सम्पूर्ण प्राणीहरूको दुःखलाई आफ्नो दुःख सम्झन्छ र उनीहरूको सेवामा लाग्छ, तब अहङ्कारको अन्तिम टुक्रा पनि पग्लेर जान्छ। - सेवा बिनाको ज्ञान शुष्क हुन्छ, र ज्ञान बिनाको सेवा अधुरो हुन्छ। आफ्नो जीवनलाई समाजको कल्याण र दीन-दुःखीको सेवामा समर्पित गर्नुहोस्; यही नै ब्रह्मनिर्वाणको ढोका हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर अरूको सेवा र भलाइमा समर्पित हुनुहोस्। सम्पूर्ण प्राणीहरूको हित चाहनु नै मोक्षको सच्चा मार्ग हो।