अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

वैदिक समाजमा संन्यासी भन्नाले घरको चुल्हो र यज्ञको अग्नि त्यागेर हिँड्नेलाई 'निरग्नि' भनिन्थ्यो, र सबै काम छोडेर निष्क्रिय बस्नेलाई 'अक्रिय' भनिन्थ्यो। तर श्रीकृष्णले यहाँ संन्यासको सम्पूर्ण बाहिरी ढाँचालाई भत्काइदिनुभएको छ: "संन्यासी त्यो होइन जसले केवल आगो बाल्न छोड्यो वा काम छोडेर बस्यो! सच्चा संन्यासी र योगी त त्यो हो, जो युद्धभूमिमा, राज्यमा वा गृहस्थमा जहाँ भए पनि आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्दछ तर मनमा फलको कुनै स्वार्थ राख्दैन।" कुरुक्षेत्रमा अर्जुन युद्ध त्यागेर 'अक्रिय' बन्न खोजिरहेका थिए। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ कि युद्ध त्याग्दैमा तिमी संन्यासी बन्दैनौ; बरु निष्काम भएर युद्ध लड्नु नै तिम्रो सबैभन्दा ठूलो संन्यास र योग हो।

धेरै मानिसहरू अध्यात्मलाई कामबाट भाग्ने बाहना (Escapism) बनाउँछन्: - "म अब केही काम गर्दिनँ, म त भगवान्‌को ध्यान मात्र गर्छु।" - तर गीता भन्छ: अल्छी भएर हात बाँधेर बस्नु वा जिम्मेवारी त्याग्नु संन्यास होइन, त्यो त तमोगुण र कायरता मात्र हो। सच्चा आध्यात्मिक व्यक्ति कामबाट कहिल्यै भाग्दैन; ऊ त अरूभन्दा धेरै सक्रिय भएर आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्छ। फरक यति मात्र हुन्छ कि उसले काम अरूको देखासिकी वा लोभका लागि होइन, केवल कर्तव्य र सेवाका रूपमा गर्दछ।