ॐअध्याय 6श्लोक 2
Chapter 6 • Verse 2

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव।

न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥ २॥

yaṁ saṁnyāsam iti prāhur yogaṁ taṁ viddhi pāṇḍava |

na hy asaṁnyasta-saṅkalpo yogī bhavati kaścana || 2 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यम् (yam)=जसलाई•संन्यासम् (saṁnyāsam)=संन्यास (कर्मत्याग)•इति (iti)=भनेर•प्राहुः (prāhuḥ)=ज्ञानीहरूले भन्दछन्•योगम् (yogam)=निष्काम कर्मयोग•तम् (tam)=त्यसैलाई नै•विद्धि (viddhi)=तिमीले बुझ•पाण्डव (pāṇḍava)=हे पाण्डुपुत्र अर्जुन!•न (na)=हुँदैन•हि (hi)=किनभने•असंन्यस्त-सङ्कल्पः (asaṁnyasta-saṅkalpaḥ)=सांसारिक कामना र स्वार्थी सङ्कल्पहरूको त्याग नगरेको व्यक्ति•योगी (yogī)=सच्चा योगी•भवति (bhavati)=बन्दछ•कश्चन (kaścana)=कोही पनि।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे पाण्डुपुत्र अर्जुन! जसलाई विद्वान्‌हरू 'संन्यास' भन्दछन्, त्यसैलाई नै तिमी 'कर्मयोग' जान। किनभने सांसारिक कामना र स्वार्थपूर्ण सङ्कल्पहरूलाई नत्यागीकन कोही पनि व्यक्ति कहिल्यै योगी बन्न सक्दैन।

महाभारतको परिस्थिति

सङ्कल्प संन्यास: दुवै मार्गको साझा प्राण

संन्यास र कर्मयोगमा के समानता छ? श्रीकृष्ण दुवैको मुटु एउटै हो भनी देखाइदिनुहुन्छ— 'सङ्कल्प-संन्यास' (स्वार्थी योजना र वासनाको त्याग)! - संन्यासीले घर छोडे पनि यदि मनमा नाम, प्रतिष्ठा र सम्मानको सङ्कल्प छ भने ऊ संन्यासी होइन। - कर्मयोगीले दिनरात काम गरे पनि यदि उसको मनमा कुनै व्यक्तिगत सङ्कल्प वा फलको लोभ छैन भने ऊ नै वास्तविक संन्यासी हो। महाभारतमा भीष्म पितामहले आजीवन राज्यको रक्षा गर्ने कर्म गरे, तर उनले कहिल्यै आफ्ना लागि कुनै सङ्कल्प राखेनन्। त्यसैले बाहिरी काम होइन, भित्री स्वार्थी सङ्कल्प त्याग्नु नै योगको पहिलो खुड्किलो हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

स्वार्थी योजनाहरूको अन्त्य: मानसिक बोझको हलुकापन

हाम्रो दिमाग दिनरात के गरिरहेको हुन्छ? असीमित सङ्कल्प (Over-planning, expectations, day-dreaming) बनाइरहेको हुन्छ: - "म यो गर्छु, त्यहाँबाट यति कमाउँछु, फलानोले मलाई यसो भनोस्, मेरो यस्तो जयजयकार होस्।" - यी स्वार्थी सङ्कल्पहरूले नै मानिसलाई थाकाउँछन् र अशान्त बनाउँछन्। जब तपाईं आफ्ना स्वार्थी सङ्कल्पहरूको भारी बिसाउनुहुन्छ र केवल वर्तमान कर्तव्यमा ध्यान दिनुहुन्छ, तब तपाईं तत्कालै योगी बन्नुहुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

भविष्यका स्वार्थी योजना र अनावश्यक अपेक्षाहरूको भारी बिसाउनुहोस्। वर्तमान क्षणको कर्तव्यमा समर्पित हुनुहोस्।