Chapter 6 • Verse 5

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥ ५॥

uddhared ātmanātmānaṁ nātmānam avasādayet |

ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ || 5 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

उद्धरेत् (uddharet)=उद्धार गर्नुपर्छ वा माथि उठाउनुपर्छ•आत्मना (ātmanā)=आफ्नो मन र विवेकद्वारा•आत्मानम् (ātmānam)=आफैँलाई•न (na)=हुँदैन•आत्मानम् (ātmānam)=आफैँलाई•अवसादयेत् (avasādayet)=पतन गराउनु, निराश वा हतोत्साहित बनाउनु•आत्मा एव (ātmā eva)=आफू (आफ्नो मन) नै•हि (hi)=किनभने•आत्मनः (ātmanaḥ)=आफ्नो•बन्धुः (bandhuḥ)=परम मित्र हो•आत्मा एव (ātmā eva)=र आफू नै•रिपुः (ripuḥ)=परम शत्रु हो•आत्मनः (ātmanaḥ)=आफ्नै लागि।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मानिसले आफ्नै मन र विवेकद्वारा आफैँलाई माथि उठाउनुपर्छ (आफ्नो उद्धार गर्नुपर्छ), आफैँलाई कहिल्यै निराश वा पतन गराउनु हुँदैन। किनभने मानिस आफैँ आफ्नो सबैभन्दा ठूलो मित्र हो र आफैँ आफ्नो सबैभन्दा ठूलो शत्रु पनि हो!

महाभारतको परिस्थिति

आत्म-उद्धारको महामन्त्र: तिमी नै आफ्नो भाग्यविधाता हौ

यो श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वाधिक शक्तिशाली र आत्म-प्रेरणादायी श्लोकहरूमध्ये एक हो। कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा रथको पछाडि धनुष फालेर बसेका अर्जुन चरम डिप्रेसन र हीनताबोधमा थिए— "म सक्दिनँ, म हार्छु, म पापी बन्छु।" श्रीकृष्ण अर्जुनलाई कुनै बाहिरी सहाराको आशा नगर्न भन्दै झक्झक्याउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिम्रो उद्धार गर्न बाहिरबाट कोही आउने छैन; तिमीले आफ्नै पुरुषार्थ र विवेकले आफैँलाई माथि उठाउनुपर्छ! आफैँलाई कमजोर सम्झेर कहिल्यै हतोत्साहित नबनाऊ। यदि तिम्रो मन तिम्रो नियन्त्रणमा छ भने त्यो तिम्रो सबैभन्दा ठूलो मित्र हो; र यदि मन अनियन्त्रित छ भने त्यो तिम्रो आफ्नै सबैभन्दा घातक शत्रु हो!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

डिप्रेसन र आत्मग्लानि विरुद्धको युद्ध: तिमी आफैँ आफ्नो मित्र बन

हामी जीवनभर बाहिर शत्रु खोजिरहन्छौं: - तर वास्तविकता के हो भने, हामीलाई जति धेरै चोट र पीडा हाम्रो आफ्नै नकारात्मक सोच (Self-doubt, overthinking, laziness, addiction) ले दिएको छ, त्यति संसारको कुनै शत्रुले दिएको छैन! - जब तपाईं आफैँलाई गाली गर्नुहुन्छ, हीन सम्झनुहुन्छ, तब तपाईं आफ्नै शत्रु बन्नुहुन्छ। - तर जब तपाईं आफ्नो विवेकलाई जगाउनुहुन्छ, अनुशासन अपनाउनुहुन्छ र कठिन परिस्थितिमा पनि आफैँलाई ढाडस दिएर अघि बढाउनुहुन्छ, तब तपाईं आफ्नै सबैभन्दा सच्चा मित्र बन्नुहुन्छ। आफ्नो उद्धारको जिम्मेवारी आफैँ लिनुहोस्। तपाईंभित्रै अनन्त शक्ति लुकेको छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफूलाई कहिल्यै कमजोर वा लाचार नठान्नुहोस्। आफ्नै विवेक र आत्मबलले आफैँलाई माथि उठाउनुहोस्; तपाईं नै आफ्नो वास्तविक मित्र हुनुहुन्छ।