ॐअध्याय 6श्लोक 4
Chapter 6 • Verse 4

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते।

सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥ ४॥

yadā hi nendriyārtheṣu na karmasv anuṣajjate |

sarva-saṅkalpa-saṁnyāsī yogārūḍhas tadocyate || 4 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यदा (yadā)=जब•हि (hi)=निश्चय नै•न (na)=हुँदैन•इन्द्रिय-अर्थेषु (indriya-artheṣu)=इन्द्रियका विषयभोगहरूमा•न (na)=न त•कर्मसु (karmasu)=सकाम कर्महरूमा•अनुषज्जते (anuṣajjate)=आसक्त वा लिप्त हुन्छ•सर्व-सङ्कल्प-संन्यासी (sarva-saṅkalpa-saṁnyāsī)=सम्पूर्ण स्वार्थी सङ्कल्प र वासनाहरूलाई त्यागिसकेको साधक•योग-आरूढः (yoga-ārūḍhaḥ)=योगको शिखरमा पुगेको (योगारूढ)•तदा (tadā)=त्यस बेला•उच्यते (ucyate)=भनिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जब कुनै साधक न त इन्द्रियका विषयभोगहरूमा आसक्त हुन्छ, न त सकाम कर्महरूमा नै लिप्त हुन्छ, र जसले सम्पूर्ण स्वार्थी सङ्कल्प र वासनाहरूलाई त्यागिसकेको हुन्छ, त्यस अवस्थामा पुगेको पुरुषलाई 'योगारूढ' (योगको शिखरमा आरूढ भएको) भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

योगारूढको वास्तविक पहिचान: पूर्ण अनासक्ति

महाभारतमा योगारूढको सर्वश्रेष्ठ उदाहरण महर्षि जनक र भीष्म पितामह हुन्। उनीहरू संसारको सबैभन्दा ठूलो पदमा थिए, चारैतिर धन, वैभव, सेना र सुन्दरीहरू थिए; तर उनीहरूको मन ती कुनै पनि विषयभोगमा टाँसिएन। उनीहरूले राज्य सञ्चालन गरे, न्याय गरे, तर कुनै पनि कर्ममा व्यक्तिगत स्वार्थ राखेनन्। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई योगको त्यो सर्वोच्च अवस्था देखाउँदै हुनुहुन्छ: "योगारूढ हुनका लागि जङ्गल भाग्नु पर्दैन; जब तिम्रो मन संसारका विषयहरू र कर्महरूको फलमा आसक्त हुन छोड्छ र तिमी सम्पूर्ण स्वार्थी सङ्कल्प त्याग्छौ, तब तिमी रणभूमिमै योगारूढ बन्दछौ।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आसक्तिमुक्त मन नै सर्वोच्च उपलब्धि

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि योग भनेको केवल कठिन शारीरिक आसन (Asanas) गर्नु हो: - तर गीता भन्छ: शरीरलाई जतिसुकै बङ्ग्याए पनि यदि मन विषयभोग र प्रशंसामा अल्झिएको छ भने त्यो योग होइन। - वास्तविक योग त मनको त्यो परिपक्व अवस्था हो जहाँ कुनै पनि सांसारिक वस्तुले तपाईंलाई आकर्षित गरेर आफ्नो दास बनाउन सक्दैन। - तपाईंसँग सबथोक हुन सक्छ, तर तपाईं कुनै पनि कुराको बन्दी बन्नुहुन्न। यो आन्तरिक स्वाधीनता नै 'योगारूढ' अवस्था हो।
व्यावहारिक सूत्र :

बाहिरी वस्तु र परिस्थितिको दास नबन्नुहोस्। विषयभोग र सकाम कर्महरूमा आसक्ति त्यागेर आफ्नो मनलाई पूर्ण स्वतन्त्र बनाउनुहोस्।