Chapter 7 • Verse 12

अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

ज्ञान र विज्ञान योग (सृष्टिको मूल तत्त्व)

श्रीभगवानुवाच

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये।

मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि॥ १२॥

ye caiva sāttvikā bhāvā rājasās tāmasāś ca ye |

matta eveti tān viddhi na tv ahaṁ teṣu te mayi || 12 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ये च एव (ye ca eva)=र जति पनि निश्चय नै•सात्त्विकाः (sāttvikāḥ)=सात्त्विक (शान्त र ज्ञानयुक्त)•भावाः (bhāvāḥ)=मनोभावहरू वा अवस्थाहरू•राजसाः (rājasāḥ)=राजसिक (चञ्चल र आकांक्षी)•तामसाः (tāmasāḥ)=तामसिक (अल्छी र अज्ञानी)•च ये (ca ye)=र जो छन्•मत्तः (mattaḥ)=मबाट•एव (eva)=नै उत्पन्न भएका•इति (iti)=यस प्रकार•तान् (tān)=ती सबैलाई•विद्धि (viddhi)=बुझ वा जान•न (na)=छैन•तु अहम् (tu aham)=तर म•तेषु (teṣu)=तिनीहरूको अधीनमा•ते (te)=ती सबै गुणहरू•मयि (mayi)=ममा (मेरो अधीनमा छन्)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जति पनि सात्त्विक, राजसिक र तामसिक भावहरू (मनका अवस्थाहरू) छन्, ती सबै मबाटै उत्पन्न भएका हुन् भनी जान। तर म तिनीहरूको अधीनमा छैन, बरु ती सबै मेरो अधीनमा छन्।

महाभारतको परिस्थिति

तीन गुणहरूको उत्पत्ति र गुणातीत परमात्मा

प्रकृतिका तीन गुणहरू— सत्त्व (शान्ति र ज्ञान), रजस् (चञ्चलता र कर्म-लोभ), र तमस् (आलस्य र भ्रम)— सम्पूर्ण संसारलाई नचाउने डोरी हुन्। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई गहिरो रहस्य खोल्नुहुन्छ: "यी तीनवटै गुण मेरै प्रकृतिबाट उत्पन्न भएका हुन्, तर म यी गुणहरूको बन्धनमा छैन। म गुणातीत हुँ।" जसरी आकाशमा बादलहरू मडारिन्छन्— कहिले सेतो बादल (सत्त्व), कहिले धुम्म परेको बर्खे बादल (रजस्), त कहिले कालो घोर बादल (तमस्)— तर आकाश ती कुनै पनि बादलबाट भिझ्दैन वा फोहोर हुँदैन। कुरुक्षेत्रमा अर्जुन कहिले शोक र मोह (तमस्/रजस्) त कहिले कर्तव्य (सत्त्व) बीच दोधारमा थिए। श्रीकृष्ण उनलाई देखाउँदै हुनुहुन्छ कि तिमी यी तीन गुणहरूको कठपुतली नबन, आफ्नो भित्री साक्षी स्वरूपमा स्थित होऊ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मनका अवस्थाहरूको स्वामी बन्नु, दास होइन

हाम्रो दिनहुँको मानसिक स्थिति निरन्तर तीन गुणहरूमा घुमिरहन्छ: - कहिले हामी असाध्यै शान्त र सकारात्मक हुन्छौँ (सत्त्व)। - कहिले छटपटी, अति-उत्साह वा रिसले भरिन्छौँ (रजस्)। - कहिले अल्छी लागेर केही गर्न मन लाग्दैन, डिप्रेसन र निराशा छाउँछ (तमस्)। अज्ञानी मानिस यी मानसिक मुड (Moods) सँग आफूलाई जोडेर रुन्छ वा हास्छ। तर ज्ञानी व्यक्ति जान्दछ कि यी त मनका लहरहरू मात्र हुन्, म यी मुडहरूको दास होइन, मालिक हुँ। जब हामी आफ्ना मुडहरूको साक्षी बन्छौँ, तब खराब मुडले पनि हामीलाई नष्ट गर्न सक्दैन।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मुड (Mood) को दास नबन्नुहोस्। मनमा आउने रिस, आलस्य वा उत्साहलाई केवल प्रकृतिको तरंगका रूपमा साक्षी भावले हेर्नुहोस् र आफ्नो स्थिरता नगुमाउनुहोस्।