अध्याय 7श्लोक 13
Chapter 7 • Verse 13

अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

ज्ञान र विज्ञान योग (सृष्टिको मूल तत्त्व)

श्रीभगवानुवाच

त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्।

मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥ १३॥

tribhir guṇa-mayair bhāvair ebhiḥ sarvam idaṁ jagat |

mohitaṁ nābhijānāti mām ebhyaḥ param avyayam || 13 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

त्रिभिः (tribhiḥ)=तीन प्रकारकागुण-मयैः (guṇa-mayaiḥ)=गुणमय (सत्त्व, रज र तम)भावैः (bhāvaiḥ)=भावहरू वा मानसिक अवस्थाहरूद्वाराएभिः (ebhiḥ)=यीसर्वम् (sarvam)=सम्पूर्णइदम् (idam)=योजगत् (jagat)=संसारका मानिसहरूमोहितम् (mohitam)=भ्रमित वा मोहित भएकालेन अभिजानाति (na abhijānāti)=चिन्न वा बुझ्न सक्दैनमाम् (mām)=मलाईएभ्यः (ebhyaḥ)=यी गुणहरूभन्दापरम् (param)=पर (भिन्न र श्रेष्ठ)अव्ययम् (avyayam)=अविनाशी तत्त्वलाई।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यी तीन गुणमय (सत्त्व, रज र तम) भावहरूद्वारा यो सम्पूर्ण जगत् मोहित (भ्रमित) भइरहेको छ; त्यसैले यी गुणहरूभन्दा पर रहेको अविनाशी म परमतत्त्वलाई यस संसारका मानिसहरूले चिन्न सक्दैनन्।

महाभारतको परिस्थिति

संसारको महामोह र अन्धोपनको कारण

अर्जुनको मनमा स्वभाविक जिज्ञासा उठ्न सक्थ्यो: "हे कृष्ण! यदि तपाईं नै सर्वत्र हुनुहुन्छ र यो संसार तपाईंमै उनिएको छ भने मानिसहरूले तपाईंलाई किन देख्दैनन्? किन सबै तपाईंको शरणमा आउँदैनन्?" श्रीकृष्ण यसको गहिरो मनोवैज्ञानिक कारण खोल्नुहुन्छ: प्रकृतिका तीन गुणहरूले मानिसको बुद्धिलाई यस्तो जादु (सम्मोहन) मा बाँधिदिएका छन् कि मानिसहरू संसारका रंगीन खेलौनाहरूमा नै भुल्छन्, तर त्यो खेलौना बनाउनेलाई बिर्सिन्छन्। कुरुक्षेत्रमा धृतराष्ट्र पुत्रमोहमा, दुर्योधन राज्यको अहङ्कारमा, र कर्ण मिथ्या प्रतिज्ञाको बन्धनमा फसेका थिए। यी सबै तीन गुणहरूका विभिन्न मोह थिए, जसले उनीहरूको विवेकलाई ढाकिदिएको थियो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

डिजिटल र सामाजिक सम्मोहनबाट जागरण

आजको संसार झनै ठूलो सम्मोहन (Hypnosis) मा बाँचिरहेको छ: - स्क्रिनमा आउने रंगीन भिडियो, विज्ञापन, सामाजिक प्रतिष्ठा, कपडा, गाडी र देखावटी जीवनशैलीले हाम्रो चेतनालाई पूर्ण रूपले कब्जा गरेको छ। - हामी २४ घण्टा ती उत्तेजनाहरू (Sensory Inputs) मा अल्झिएका छौँ। - हामीलाई फुर्सदै छैन कि हामी आँखा बन्द गरेर "म को हुँ? मेरो जीवनको वास्तविक शान्ति कहाँ छ?" भनेर सोच्न सकौँ। यो सम्मोहन नै प्रकृतिको त्रिगुणात्मक जालो हो। जबसम्म मानिसले यी बाहिरी आकर्षणहरूलाई जीवनको अन्तिम सत्य मानिरहन्छ, तबसम्म उसले आफ्नो भित्री दिव्य स्वरूपलाई कहिल्यै अनुभव गर्न सक्दैन।
व्यावहारिक सूत्र :

बाहिरी चकाचौँध र सामाजिक देखासिकीको सम्मोहनमा नहराउनुहोस्। हरेक दिन केही समय निकालेर आफ्नै भित्री शान्त र अविनाशी स्वरूपको चिन्तन गर्नुहोस्।