अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

महाभारत र पौराणिक इतिहासमा यी चारै प्रकारका भक्तहरूको प्रत्यक्ष दृष्टान्त भेटिन्छ: १. 'आर्त': द्रौपदी— जब कौरव सभामा दुःशासनले चीरहरण गर्न खोज्दा कुनै सहारा बाँकी रहेन, तब उनले आर्त पुकार गरिन् र श्रीकृष्णले अनन्त वस्त्र दिएर रक्षा गर्नुभयो (त्यस्तै ग्राहले समातेको गजेन्द्र)। २. 'जिज्ञासु': शौनक आदि ऋषिहरू र स्वयं अर्जुन— जो जीवन, मृत्यु र धर्मको वास्तविक सत्य जान्न चाहन्थे। ३. 'अर्थार्थी': सुग्रीव वा ध्रुव— जसले राज्य वा प्रतिष्ठित स्थान प्राप्तिका लागि भगवान्‌को आश्रय लिएका थिए। ४. 'ज्ञानी': भीष्म पितामह, प्रह्लाद र सनकादि ऋषिहरू— जो कुनै स्वार्थ वा संकटबिना केवल विशुद्ध प्रेम र तत्त्वबोधका कारण भगवान्‌मा लीन थिए। श्रीकृष्ण यी चारैलाई 'सुकृतिनः' (पुण्यकर्मी) भन्नुहुन्छ, किनकि संकट वा स्वार्थमै भए पनि कम्तीमा तिनीहरू गलत ठाउँमा नभई परमात्माको शरणमा त आए!

धेरै मानिसहरू जब जीवनमा संकट पर्छ (रोग, ऋण, परीक्षाको डर), तब मात्र मन्दिर धाउँछन् वा प्रार्थना गर्छन्। - गीता भन्छ: त्यो पनि नराम्रो होइन; संसारका हानिकारक कुलतमा फस्नुभन्दा संकटमा ईश्वरलाई पुकार्नु धेरै राम्रो हो। - तर आध्यात्मिक परिपक्वता तब आउँछ जब हामी केवल माग्नका लागि होइन (अर्थार्थी/आर्त), सत्यलाई बुझ्नका लागि (जिज्ञासु) भगवान्‌को खोजी गर्छौँ। - र सर्वोच्च अवस्था त्यो हो जहाँ हामी भगवान्सँग केही पनि माग्दैनौँ, केवल प्रेम र कृतज्ञताले भरिएर उहाँको उपस्थितिमा आनन्दित हुन्छौँ (ज्ञानी)।