Chapter 7 • Verse 19

अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

ज्ञान र विज्ञान योग (सृष्टिको मूल तत्त्व)

श्रीभगवानुवाच

बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते।

वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥ १९॥

bahūnāṁ janmanām ante jñānavān māṁ prapadyate |

vāsudevaḥ sarvam iti sa mahātmā su-durlabhaḥ || 19 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

बहूनाम् (bahūnām)=अनेकौँ वा धेरै•जन्मनाम् (janmanām)=जन्महरूको•अन्ते (ante)=अन्त्यमा (अन्तिम जन्ममा)•ज्ञानवान् (jñānavān)=तत्त्वज्ञानी साधक•माम् (mām)=मेरो•प्रपद्यते (prapadyante)=शरण पर्दछ•वासुदेवः (vāsudevaḥ)=वासुदेव (सबैमा व्याप्त परमात्मा)•सर्वम् (sarvam)=सबै थोक हुन्•इति (iti)=भन्ने यस्तो बोधका साथ•सः (saḥ)=त्यस्तो•महा-आत्मा (mahātmā)=उदारचित्त भएको महात्मा•सु-दुर्लभः (su-durlabhaḥ)=संसारमा अत्यन्त दुर्लभ छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— अनेकौँ जन्महरूको साधनाको अन्त्यमा ज्ञानी पुरुषले 'सबै थोक वासुदेव (परमात्मा) नै हुन्' भन्ने यथार्थ बुझेर मेरो शरण लिन्छ; त्यस्तो उदार र महान् आत्मा (महात्मा) संसारमा अत्यन्त दुर्लभ हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

'वासुदेवः सर्वमिति'— अद्वैत दर्शनको पराकाष्ठा

यो श्लोक समग्र सनातन दर्शनको मुटु हो। 'वासुदेव' को शाब्दिक अर्थ हुन्छ— 'सर्वत्र वसति इति वासुदेवः' अर्थात् जो सम्पूर्ण चराचर जगत्‌मा निवास गर्दछन् र जसमा सम्पूर्ण जगत् निवास गर्दछ। जब साधक अनेकौँ जन्महरूको आध्यात्मिक यात्रा, ठेस, अनुभव र मन्थनबाट गुज्रिन्छ, तब अन्त्यमा उसको संकुचित 'म' पग्लिएर जान्छ। उसलाई देखिन्छ: रुखमा पनि परमात्मा, ढुङ्गामा पनि परमात्मा, मित्रमा पनि परमात्मा र शत्रुमा पनि त्यही चेतना! कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यही महादृष्टितर्फ डोहोर्याउँदै हुनुहुन्छ। अर्जुनले अगाडि उभिएका मानिसहरूलाई केवल कौरव वा शत्रु मात्र देखिरहेका थिए; श्रीकृष्ण उनलाई देखाउनुहुन्छ कि सबै थोक वासुदेव नै हुन्, र यो युद्ध पनि ब्रह्माण्डीय न्यायको एक लीला मात्र हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

धैर्य र समग्र दृष्टिकोण (Cosmic Vision)

हामी प्रायः अध्यात्म वा व्यक्तिगत विकासमा तुरुन्तै परिणाम (Instant Gratification) खोज्छौँ: - "मैले दुई हप्ता ध्यान गरेँ, मलाई ज्ञान किन भएन?" - श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: चेतनाको पूर्ण विकास एउटा लामो यात्रा हो, जसमा समय र धैर्य चाहिन्छ। र त्यो विकासको अन्तिम शिखर के हो? जब तपाईं संसारका सबै व्यक्ति र परिस्थितिहरूमा ईश्वरीय चेतना देख्न थाल्नुहुन्छ। जब हामी अरूलाई आफ्नो शत्रु वा प्रतिस्पर्धी मात्र नदेखेर सबैभित्र एउटै जीवन-ऊर्जा देख्छौँ, तब घृणा, ईर्ष्या र तनावको जरा नै सधैँका लागि उखेलिन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो व्यक्तिगत र आध्यात्मिक विकासमा हतार नगर्नुहोस्, धैर्य राख्नुहोस्। हरेक व्यक्ति र परिस्थितिमा सकारात्मक सम्भावना र ईश्वरीय अंश देख्ने अभ्यास गर्नुहोस्।