अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

वैदिक परम्परामा विभिन्न देवताहरू (इन्द्र, वरुण, कुबेर, अग्नि आदि) प्रकृतिका निश्चित शक्तिहरू र कार्यहरूका अधिपति मानिन्छन्। जब मानिसको मनमा धेरै धन कमाउने, शत्रुलाई हराउने वा सन्तान प्राप्त गर्ने तीव्र वासना जाग्छ, तब ऊ समग्र परमतत्त्वको चिन्तन छोडेर ती विशिष्ट फल दिने देवताहरूको पूजामा विभिन्न अनुष्ठान गर्न थाल्छ। श्रीकृष्ण यहाँ ती देवताहरूको विरोध गरिरहनुभएको छैन; बरु मानिसको मानसिकताको विश्लेषण गर्दै हुनुहुन्छ: मानिसको मूल समस्या कामना हो, जसले उसको दृष्टि संकुचित बनाइदिन्छ। कुरुक्षेत्रमा कौरवहरूले पनि विजयका लागि अनेक तन्त्र र कर्मकाण्ड गरेका थिए, तर धर्मको मूल स्रोत श्रीकृष्णलाई भने चिन्न सकेनन्।

हाम्रो आधुनिक जीवनमा पनि हामी यस्तै सर्टकटहरू खोज्छौँ: - गहिरो आत्म-परिवर्तन र कडा मिहिनेत गर्नुको साटो हामी ज्योतिषीकहाँ औँठी फेर्न, चमत्कारी बाबाकहाँ जान वा छिटो धनी बन्ने स्किमहरूमा फस्छौँ। - किनकि हाम्रो लोभ र अधीरताले हाम्रो विवेक (हृतज्ञानाः) हरण गरिसकेको हुन्छ। जब मानिस क्षणिक लाभको पछाडि अन्धो भएर दौडिन्छ, उसले जीवनको मूल केन्द्र र स्थायी शान्ति गुमाउँछ। वास्तविक समस्याको समाधान बाहिरी कर्मकाण्ड वा सर्टकटमा होइन, आफ्नै सोच, कर्म र जीवनशैलीको रूपान्तरणमा छ।