अध्याय 7श्लोक 21
Chapter 7 • Verse 21

अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

ज्ञान र विज्ञान योग (सृष्टिको मूल तत्त्व)

श्रीभगवानुवाच

यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति।

तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥ २१॥

yo yo yāṁ yāṁ tanuṁ bhaktaḥ śraddhayārcitum icchati |

tasya tasyācalāṁ śraddhāṁ tām eva vidadhāmy aham || 21 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यः यः (yaḥ yaḥ)=जो-जोयाम् याम् (yām yām)=जुन-जुनतनुम् (tanum)=देव-स्वरूप वा मूर्तिलाईभक्तः (bhaktaḥ)=भक्तलेश्रद्धया (śraddhayā)=श्रद्धाका साथअर्चितुम् (arcitum)=पूजा-आराधना गर्नइच्छति (icchati)=चाहन्छतस्य तस्य (tasya tasya)=त्यस-त्यस भक्तकोअचलाम् (acalām)=अटल, स्थिर वा दृढश्रद्धाम् (śraddhām)=विश्वास र श्रद्धालाईताम् एव (tām eva)=त्यही श्रद्धालाई नैविदधामि (vidadhāmi)=म दृढ र स्थिर बनाइदिन्छुअहम् (aham)=म स्वयं।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जो-जो भक्तले जुन-जुन देव-स्वरूपलाई श्रद्धापूर्वक पूजा गर्न चाहन्छ, त्यस-त्यस भक्तको त्यही स्वरूपप्रतिको श्रद्धालाई म स्वयं अटल र दृढ बनाइदिन्छु।

महाभारतको परिस्थिति

सनातन सहिष्णुता: श्रद्धाको वास्तविक प्रतिष्ठाता

यो श्लोक हिन्दू दर्शनको अतुलनीय उदारता र सर्वसमावेशी प्रकृतिको जीवन्त प्रमाण हो। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्न कि "तिमीले मेरो मात्र पूजा गर्नुपर्छ, अरू देवतालाई पुज्नेहरूलाई दण्ड दिइनेछ।" बरु उहाँ घोषणा गर्नुहुन्छ कि कुनै पनि व्यक्तिले जुनसुकै रूप, नाम वा देवतामा निष्ठापूर्वक श्रद्धा राख्छ, त्यो श्रद्धालाई बलियो बनाइदिने शक्ति स्वयं परमात्मा नै हुनुहुन्छ। किनभने सबै देवताहरू परमात्माकै विभिन्न कार्यगत अभिव्यक्ति हुन्। जब कुनै साधकमा श्रद्धा जाग्छ, त्यो श्रद्धा नै उसको आत्मिक उन्नतिको माध्यम बन्छ; त्यसैले परमात्माले उसको त्यसै श्रद्धालाई परिपक्व बनाइदिनुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

विश्वासको शक्ति र धार्मिक सहिष्णुता (Psychology of Faith)

मनोविज्ञानमा भनिन्छ कि मानिस जे कुरामा गहिरो विश्वास गर्छ, उसको मस्तिष्कले त्यही अनुसार परिणाम सिर्जना गर्छ (Placebo effect र Self-fulfilling prophecy)। - यदि कसैले ढुङ्गामा पनि पूर्ण श्रद्धा राख्यो भने त्यो ढुङ्गाबाट पनि उसको मन शान्त र एकाग्र हुन सक्छ। - महत्वपूर्ण कुरा मूर्ति वा बाहिरी वस्तु होइन, भित्री श्रद्धाको शुद्धता र दृढता हो। यो श्लोकले हामीलाई कट्टरता (Fanaticism) त्यागेर सबैका आस्था र विश्वासको सम्मान गर्न सिकाउँछ। अरूको आस्थालाई खिल्ली उडाउनुको सट्टा, उसले आफ्नो विश्वासबाट सद्गुण र शान्ति प्राप्त गरोस् भन्ने उदार दृष्टिकोण राख्नु नै साँचो आध्यात्मिकता हो।
व्यावहारिक सूत्र :

कसैको पनि आस्था वा विश्वासको अपमान नगर्नुहोस्। तपाईं जुनसुकै इष्टदेव वा सिद्धान्त मान्नुहोस्, त्यसमा पूर्ण निष्ठा र पवित्रताका साथ अटल रहनुहोस्।