ॐअध्याय 7श्लोक 2
Chapter 7 • Verse 2

अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

ज्ञान र विज्ञान योग (सृष्टिको मूल तत्त्व)

श्रीभगवानुवाच

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः।

यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥ २॥

jñānaṁ te'haṁ sa-vijñānam idaṁ vakṣyāmy aśeṣataḥ |

yaj jñātvā neha bhūyo'nyaj jñātavyam avaśiṣyate || 2 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ज्ञानम् (jñānam)=तात्त्विक वा सैद्धान्तिक ज्ञान•ते (te)=तिमीलाई•अहम् (aham)=म•स-विज्ञानम् (sa-vijñānam)=अनुभवसिद्ध व्यावहारिक अनुभूति (विज्ञान) सहित•इदम् (idam)=यो गुह्य ज्ञान•वक्ष्यामि (vakṣyāmi)=बताउनेछु•अशेषतः (aśeṣataḥ)=पूर्ण रूपमा, केही पनि बाँकी नराखी•यत् (yat)=जसलाई•ज्ञात्वा (jñātvā)=जानेपछि वा अनुभव गरेपछि•न (na)=रहँदैन•इह (iha)=यस मानव लोकमा•भूयः (bhūyaḥ)=पुनः फेरि•अन्यत् (anyat)=अरू कुनै पनि विषय•ज्ञातव्यम् (jñātavyam)=जान्न योग्य वा जान्नुपर्ने•अवशिष्यते (avaśiṣyate)=बाँकी।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— म तिमीलाई प्रत्यक्ष अनुभव (विज्ञान) सहितको यो तत्त्वज्ञान पूर्ण रूपमा केही पनि बाँकी नराखी बताउनेछु, जसलाई जानेपछि यस संसारमा तिम्रा लागि फेरि अरू केही पनि जान्न बाँकी रहनेछैन।

महाभारतको परिस्थिति

ज्ञान र विज्ञानको पूर्णता

वैदिक परम्परामा 'ज्ञान' भन्नाले आत्मतत्त्वको बौद्धिक वा सैद्धान्तिक समझलाई जनाउँछ, भने 'विज्ञान' भन्नाले त्यस आत्मज्ञानको प्रत्यक्ष अनुभूति र जगतमा त्यसको अभिव्यक्तिको यथार्थ बोधलाई जनाउँछ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ कि म तिमीलाई केवल अमूर्त दर्शन मात्र सुनाउँदिनँ, बरु संसारको प्रत्येक कण र आफ्नो भित्री चेतनामा ईश्वर कसरी अभिव्यक्त छ भन्ने प्रत्यक्ष विज्ञान बुझाउँछु। अर्जुन कुरुक्षेत्रको जटिल परिस्थितिमा कर्तव्य र अधर्मको द्वन्द्वमा अलमलिएका थिए। श्रीकृष्ण उनलाई जीवनको त्यो मूल साँचो (Master Key) दिन चाहनुहुन्छ, जसलाई बुझेपछि जीवन, जगत्, मृत्यु, कर्म र मुक्तिको कुनै पनि रहस्य अज्ञात रहँदैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सूचनाको बाढी र वास्तविक बोध (Knowledge vs Wisdom)

आजको इन्टरनेट युगमा हाम्रो दिमाग सूचना (Information) ले भरिएको छ, तर जीवन जिउने वास्तविक दृष्टि (Wisdom) भने अभाव देखिन्छ। - हामी हजारौँ पुस्तक पढ्छौँ, भिडियो हेर्छौँ, तर जब जीवनमा सानो संकट आउँछ, हामी विचलित हुन्छौँ। - किनकि हामीसँग 'ज्ञान' (किताबी कुरा) त छ, तर 'विज्ञान' (आफ्नै जीवनमा उतारेको प्रत्यक्ष अनुभव) छैन। श्रीकृष्णले भन्नुभएको ज्ञान र विज्ञानको समन्वयले हामीलाई बाहिरी सूचनाको दास हुनबाट बचाउँछ। जब मानिसले जीवनको मूल स्रोत (आफ्नो चेतना) लाई बुझ्छ, तब उसलाई संसारका बाहिरी भ्रमहरूले कहिल्यै डगमगाउन सक्दैनन्।
व्यावहारिक सूत्र :

केवल किताबी ज्ञान वा सूचना थुपार्नमा सीमित नरहनुहोस्। सिकेका कुराहरूलाई आफ्नै अनुभव, आत्मनिरीक्षण र व्यवहारमा उतारेर 'विज्ञान' मा बदल्नुहोस्।