अध्याय 7श्लोक 24
Chapter 7 • Verse 24

अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

ज्ञान र विज्ञान योग (सृष्टिको मूल तत्त्व)

श्रीभगवानुवाच

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः।

परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥ २४॥

avyaktaṁ vyaktim āpannaṁ manyante mām abuddhayaḥ |

paraṁ bhāvam ajānanto mamāvyayam anuttamam || 24 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अव्यक्तम् (avyaktam)=इन्द्रियातीत, अप्रकट परमतत्त्वलाईव्यक्तिम् (vyaktim)=साधारण मानवीय शरीर वा सीमित व्यक्तिआपन्नम् (āpannam)=प्राप्त भएकोमन्यन्ते (manyante)=ठान्दछन् वा सोच्दछन्माम् (mām)=मलाईअबुद्धयः (abuddhayaḥ)=बुद्धिहीन वा विवेक नभएकाहरूपरम् (param)=सर्वोच्चभावम् (bhāvam)=परम भाव वा स्वरूपलाईअजानन्तः (ajānantaḥ)=नजानेका कारणमम (mama)=मेरोअव्ययम् (avyayam)=अविनाशीअनुत्तमम् (anuttamam)=सर्वोत्कृष्ट।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— विवेकहीन मानिसहरू मेरो अविनाशी र सर्वोत्कृष्ट परम स्वरूपलाई नबुझेर, म अप्रकट (इन्द्रियातीत) परमात्मालाई साधारण मनुष्य शरीर धारण गरेको एक सामान्य व्यक्ति मात्र ठान्दछन्।

महाभारतको परिस्थिति

साधारण मनुष्य र जगदीश्वरको भ्रम

महाभारतमा दुर्योधन, शिशुपाल, जरासन्ध जस्ता राजाहरूले श्रीकृष्णलाई केवल एक ग्वाला, यादव राजकुमार वा साधारण मानिस ठाने। उनीहरूले सोचे: "कृष्ण हामीजस्तै हाडछालाको शरीर भएका एक मानिस हुन्, यिनको के पूजा गर्नु?" उनीहरूलाई श्रीकृष्णको त्यो परमतत्त्व (अनुत्तम र अव्यय स्वरूप) को कुनै बोध थिएन। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: बाहिरी शरीर त केवल लीलाका लागि प्रकट भएको आवरण मात्र हो। जो विवेकहीन छ, उसले केवल बाहिरी खोल (शरीर) मात्र देख्छ, तर जो ज्ञानी छ, उसले शरीरभित्र अनन्त ब्रह्माण्डको मूल परमात्मालाई साक्षात्कार गर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आवरण हेरेर मूल्यांकन गर्ने भ्रम (Appearance vs Reality)

हाम्रो समाजको सबैभन्दा ठूलो रोग हो— मानिसलाई उसको बाहिरी कपडा, छालाको रंग, गाडी वा पद हेरेर मूल्यांकन गर्नु। - कुनै व्यक्ति सादा लुगामा छ भने हामी उसलाई तुच्छ ठान्छौँ; कुनै धूर्त मानिस सुट-बुटमा छ भने हामी उसलाई महान् मान्छौँ। - हामी सत्यलाई केवल बाहिरी चश्माले हेर्छौँ। अध्यात्मले हामीलाई बाहिरी आवरणभन्दा भित्र छिरेर वास्तविक गुण, चरित्र र चेतनालाई पहिचान गर्ने आँखा दिन्छ। जब हामी बाहिरी खोलभन्दा माथि उठेर हेर्न सिक्छौँ, तब कसैको बाहिरी आडम्बरले हामीलाई झुक्याउन सक्दैन।
व्यावहारिक सूत्र :

कसैलाई पनि केवल बाहिरी रुप, वेशभूषा वा पदको आधारमा कम नआँक्नुहोस्। बाहिरी आवरणभन्दा भित्री चरित्र र ज्ञानलाई चिन्ने विवेक विकास गर्नुहोस्।