अध्याय 7श्लोक 26
Chapter 7 • Verse 26

अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

ज्ञान र विज्ञान योग (सृष्टिको मूल तत्त्व)

श्रीभगवानुवाच

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन।

भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥ २६॥

vedāhaṁ samatītāni vartamānāni cārjuna |

bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṁ tu veda na kaścana || 26 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

वेद (veda)=जान्दछुअहम् (aham)=समतीतानि (samatītāni)=भूतकालमा बितेकावर्तमानानि (vartamānāni)=वर्तमानमा अस्तित्वमा रहेकाच अर्जुन (ca arjuna)=र हे अर्जुन!भविष्याणि (bhaviṣyāṇi)=भविष्यमा आउनेच भूतानि (ca bhūtāni)=समस्त प्राणीहरूलाईमाम् (mām)=मलाईतु (tu)=तरवेद न (veda na)=जान्दैनकश्चन (kaścana)=कोही पनि (मायाग्रस्त अज्ञानीले)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे अर्जुन! म भूतकालमा बितेका, वर्तमानमा रहेका र भविष्यमा आउने सम्पूर्ण चराचर प्राणीहरूलाई पूर्ण रूपमा जान्दछु; तर मलाई भने (मायामा अल्झिएको) कोही पनि साधारण मानिसले जान्न सक्दैन।

महाभारतको परिस्थिति

त्रिकालदर्शी परमात्मा र सीमित मानव बुद्धि

मानव चेतना समयको सानो झ्याल (वर्तमानको केही क्षण) मा मात्र कैद हुन्छ। हामीलाई ५ मिनेट अघिको कुरा बिर्सिन्छ र ५ मिनेट पछिको भविष्य अज्ञात हुन्छ। तर श्रीकृष्ण त्रिकालदर्शी हुनुहुन्छ— उहाँका लागि भूत, वर्तमान र भविष्य एउटै विशाल क्यानभास हुन्। कुरुक्षेत्रको युद्ध सुरु हुनुभन्दा अगाडि नै श्रीकृष्णलाई थाहा थियो कि कुन-कुन योद्धा कहिले ढल्नेछन्, कसको विजय हुनेछ, र धर्मको कसरी पुनरुत्थान हुनेछ। अर्जुन भविष्यको चिन्ताले काँपिरहेका थिए। श्रीकृष्ण उनलाई ढाडस दिँदै हुनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमी किन भविष्यको अन्धकार देखेर डराउँछौ? म सम्पूर्ण समयको ज्ञाता हुँ, ममाथि भरोसा राख र आफ्नो कर्तव्य पूरा गर।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

भविष्यको चिन्ता (Anxiety) बाट मुक्ति

मानिसको मनको सबैभन्दा ठूलो रोग 'ओभरथिङ्किङ' (Overthinking) र भविष्यको डर हो: - "भोलि मेरो जागिर के होला? मेरो स्वास्थ्य के होला? मेरो परिवार के होला?" - हामी यस्तो कुराको चिन्तामा वर्तमानको आनन्द नष्ट गर्छौँ, जुन कुरा हाम्रो नियन्त्रणमै छैन। यो श्लोकले हामीलाई एउटा गहिरो मानसिक राहत दिन्छ: हाम्रो जीवनको सम्पूर्ण नक्सा र ब्रह्माण्डको व्यवस्था हामीभन्दा ठूलो कुनै अनन्त चेतनाको दृष्टिमा सुरक्षित छ। हामीले गर्नुपर्ने काम केवल आज र अहिलेको कर्तव्य इमानदारीपूर्वक निभाउनु हो। बाँकी समयको प्रवाहलाई परमात्माको हातमा छोडिदिँदा मन तुरुन्तै हलुका हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

भोलिको अज्ञात भविष्यलाई लिएर आजको शान्ति नष्ट नगर्नुहोस्। वर्तमान क्षणमा आफ्नो इमानदार कर्म गर्नुहोस् र बाँकी समयको न्यायमा समर्पित हुनुहोस्।