ॐअध्याय 7श्लोक 5
Chapter 7 • Verse 5

अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

ज्ञान र विज्ञान योग (सृष्टिको मूल तत्त्व)

श्रीभगवानुवाच

अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्।

जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥ ५॥

apareyam itas tv anyāṁ prakṛtiṁ viddhi me parām |

jīva-bhūtāṁ mahā-bāho yayedaṁ dhāryate jagat || 5 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अपरा (aparā)=निम्न वा जड भौतिक प्रकृति•इयम् (iyam)=यो आठ प्रकारको तत्त्व•इतः (itaḥ)=यसभन्दा•तु (tu)=तर•अन्याम् (anyām)=अर्को भिन्न•प्रकृतिम् (prakṛtim)=प्रकृतिलाई•विद्धि (viddhi)=जान•मे (me)=मेरो•पराम् (parām)=श्रेष्ठ वा परा प्रकृति•जीव-भूताम् (jīva-bhūtām)=जीवस्वरूप चेतना•महा-बाहो (mahā-bāho)=हे महाबली अर्जुन!•यया (yayā)=जसद्वारा•इदम् (idam)=यो सम्पूर्ण•धार्यते (dhāryate)=धारण र सञ्चालन गरिन्छ•जगत् (jagat)=संसार वा ब्रह्माण्ड।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे महाबाहु अर्जुन! यो पूर्वोक्त आठ प्रकारको तत्त्व त मेरो जड (अपरा) प्रकृति हो; तर यसभन्दा भिन्न मेरो अर्को श्रेष्ठ (परा) प्रकृतिलाई जान, जो जीवस्वरूप चेतन तत्त्व हो र जसद्वारा यो सम्पूर्ण जगत् धारण एवं सञ्चालन भइरहेको छ।

महाभारतको परिस्थिति

अपरा र परा प्रकृतिको भेद: जड र चेतना

भौतिक विज्ञानले जड पदार्थ (Matter) को विश्लेषण गर्छ, तर त्यो पदार्थमा प्राण र चेतना कसरी आउँछ? श्रीकृष्ण यहाँ स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि अघिल्ला आठ तत्त्वहरू (पञ्चभूत, मन, बुद्धि, अहंकार) भौतिक हुन्, जसलाई 'अपरा' भनिन्छ। तर त्यो जड यन्त्रलाई चलाउने जुन चेतन शक्ति छ— आत्मा वा जीवन-शक्ति— त्यो 'परा प्रकृति' (उच्च आध्यात्मिक ऊर्जा) हो। अर्जुन कुरुक्षेत्रमा आफन्तहरूको भौतिक शरीर नाश हुने भयमा थिए। श्रीकृष्ण सम्झाउँदै हुनुहुन्छ: शरीर अपरा प्रकृति हो, तर त्यो शरीरलाई जीवित राख्ने जीव-चेतना मेरो आफ्नै परा प्रकृति हो। शरीर नष्ट भए पनि चेतनाको मूल स्रोत अविनाशी रहन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

पदार्थ भन्दा माथि चेतनाको सम्मान

हाम्रो आधुनिक समाज पदार्थ (Materialism) मा यति लीन भएको छ कि हामीले गाडी, घर, बैंक ब्यालेन्स र बाहिरी वस्तुलाई नै सर्वस्व ठानेका छौँ। - तर सोचौँ त, यदि एउटा शरीरबाट 'प्राण' वा 'चेतना' निस्कियो भने ती सबै बहुमूल्य वस्तुको के अर्थ रहन्छ? - चेतनाबिनाको शरीर तुरुन्तै लास बन्दछ। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ कि तपाईं जड यन्त्र होइन, जीवनको त्यो चैतन्य ज्योति हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण शरीर र जगतलाई अर्थ दिन्छ। जब हामी बाहिरी सामानहरूको संग्रहभन्दा भित्री चेतना र आत्मिक शान्तिलाई बढी महत्व दिन थाल्छौँ, तब मात्र जीवनमा साँचो आनन्द र सन्तुलन आउँछ।
व्यावहारिक सूत्र :

भौतिक वस्तुको पछि लाग्दालाग्दै आफ्नो भित्री चेतना र मानवीय संवेदनालाई मर्न नदिनुहोस्। चेतना नै जीवनको वास्तविक मूल्य हो।