अध्याय 7श्लोक 7
Chapter 7 • Verse 7

अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

ज्ञान र विज्ञान योग (सृष्टिको मूल तत्त्व)

श्रीभगवानुवाच

मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय।

मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥ ७॥

mattaḥ parataraṁ nānyat kiñcid asti dhanañjaya |

mayi sarvam idaṁ protaṁ sūtre maṇi-gaṇā iva || 7 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मत्तः (mattaḥ)=मभन्दापरतरम् (parataram)=श्रेष्ठ वा उच्चन (na)=छैनअन्यत् (anyat)=अरू कुनैकिञ्चित् (kiñcit)=केही पनिअस्ति (asti)=धनञ्जय (dhanañjaya)=हे धनञ्जय (अर्जुन)!मयि (mayi)=ममासर्वम् (sarvam)=समस्तइदम् (idam)=यो ब्रह्माण्डप्रोतम् (protam)=उनिएको छसूत्रे (sūtre)=धागोमामणि-गणाः (maṇi-gaṇāḥ)=मणिका दानाहरू (मोतीहरू)इव (iva)=झैँ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे धनञ्जय! मभन्दा पर वा मभन्दा श्रेष्ठ अरू कुनै पनि वस्तु वा तत्त्व छैन। जसरी धागोमा मणिका दानाहरू उनिएका हुन्छन्, त्यसैगरी यो सम्पूर्ण जगत् ममा नै उनिएको छ।

महाभारतको परिस्थिति

धागोमा उनिएका मोती: सृष्टिको अदृश्य एकता

यो गीताको सबैभन्दा सुन्दर र प्रसिद्ध उपमाहरूमध्ये एक हो। हामी माला हेर्दा बाहिर देखिने चम्किला मोतीहरू मात्र देख्छौँ, तर ती सबै मोतीलाई एक सूत्रमा बाँध्ने भित्री धागो अदृश्य रहन्छ। यदि त्यो धागो निकालिदिने हो भने मालाको कुनै अस्तित्व रहँदैन, सबै मोती छरपस्ट हुन्छन्। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: "हे धनञ्जय! यो ब्रह्माण्डका ग्रह, तारा, जीव, वनस्पति सबै मणिका दानाहरू हुन्, र ती सबैलाई एकसाथ बाँधेर राख्ने त्यो अदृश्य धागो म स्वयं हुँ।" कुरुक्षेत्रमा आफन्त र शत्रु भनेर छुट्याइरहेका अर्जुनलाई श्रीकृष्णले यो दिव्य दृष्टि दिनुभएको हो कि बाहिरी रूप र भूमिका फरक भए पनि भित्री चेतनाको धागो एउटै छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अनेकतामा एकता (The Invisible Thread of Connection)

हाम्रो समाज र संसारमा विभाजनको प्रमुख कारण के हो? - हामी बाहिरी 'मोती' (रंग, जाति, धर्म, राष्ट्र, पद र विचार) को भिन्नता मात्र देख्छौँ। - फलस्वरुप हामी घृणा, ईर्ष्या र युद्धमा फस्छौँ। तर जब हामीलाई बोध हुन्छ कि हामी सबैलाई जोड्ने एउटै जीवन-चेतनाको धागो छ— जसरी मेरा आँखामा त्यही चेतना छ, त्यसरी नै अरूको आँखामा पनि त्यही जीवन छ— तब घृणा समाप्त हुन्छ र सहानुभूति जन्मिन्छ। आफ्नो कार्यक्षेत्र वा परिवारमा पनि जब कुनै नेता वा व्यक्तिले सबैलाई जोड्ने त्यो अदृश्य प्रेमको धागोको भूमिका खेल्छ, तब मात्र संगठन वा परिवार एकजुट रहन सक्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

मानिसहरूका बाहिरी भिन्नता र कमजोरीहरूलाई मात्र नहेर्नुहोस्। हामी सबैलाई जोड्ने एउटै मानवीय चेतना र भित्री ईश्वरलाई सम्मान गर्नुहोस्।