ॐअध्याय 7श्लोक 9
Chapter 7 • Verse 9

अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

ज्ञान र विज्ञान योग (सृष्टिको मूल तत्त्व)

श्रीभगवानुवाच

पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ।

जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥ ९॥

puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṁ ca tejaś cāsmi vibhāvasau |

jīvanaṁ sarva-bhūteṣu tapaś cāsmi tapasviṣu || 9 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

पुण्यः (puṇyaḥ)=पवित्र, शुद्ध वा मूल•गन्धः (gandhaḥ)=सुगन्ध•पृथिव्याम् (pṛthivyām)=पृथ्वी वा माटोमा•च (ca)=र•तेजः (tejaḥ)=प्रचण्ड ताप र प्रकाश•च अस्मि (ca asmi)=र म नै हुँ•विभावसौ (vibhāvasau)=अग्निमा•जीवनम् (jīvanam)=जीवन-शक्ति वा प्राण•सर्व-भूतेषु (sarva-bhūteṣu)=समस्त जीवित प्राणीहरूमा•तपः (tapaḥ)=तपस्या, दृढता र आत्म-अनुशासन•च अस्मि (ca asmi)=र म नै हुँ•तपस्विषु (tapasviṣu)=तपस्वीहरूमा।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— पृथ्वीमा म पवित्र सुगन्ध हुँ, अग्निमा म तेज हुँ, समस्त प्राणीहरूमा म जीवन (प्राणशक्ति) हुँ र तपस्वीहरूमा म तपस्या (आत्म-अनुशासन र सहनशीलता) हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

पृथ्वीको सुगन्धदेखि तपस्वीको साधनासम्म

श्रीकृष्ण प्रकृतिका मूल गुणहरूको चर्चालाई निरन्तरता दिनुहुन्छ: - पहिलो वर्षाको थोपा पर्दा माटोबाट आउने मीठो सुगन्ध (माटोको मौलिक गुण) परमात्माको अभिव्यक्ति हो। - अन्धकार चिर्ने र विकार जलाउने आगोको 'तेज' परमात्मा हो। - वनस्पतिदेखि पशु र मानवसम्म धड्किने जीवन-शक्ति (प्राण) उहाँकै अंश हो। - र कठिन परिस्थितिमा अविचलित रहेर साधना गर्ने ऋषि-मुनिहरूको 'तपस्या' उहाँकै शक्ति हो। कुरुक्षेत्रको युद्ध पनि पाण्डवहरूका लागि एक महातपस्या थियो। १२ वर्षको वनवास र १ वर्षको अज्ञातवासको कठोर तप सहेर न्यायको पक्षमा उभिन सक्ने पाण्डवहरूको धैर्य र चरित्र नै भगवान्‌को शक्तिको प्रमाण थियो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आत्म-अनुशासन नै भित्री तेज हो

तपस्या (Tapas) भनेको शरीरलाई कष्ट दिनु मात्र होइन; - कुनै महान् उद्देश्यका लागि सस्तो र क्षणिक प्रलोभनहरूलाई त्याग्न सक्नु नै वास्तविक तप हो। - विद्यार्थीका लागि परीक्षाको तयारी गर्नु, व्यवसायीका लागि इमानदारीपूर्वक कडा परिश्रम गर्नु, वा खेलाडीका लागि बिहानै उठेर अभ्यास गर्नु आधुनिक युगको तपस्या हो। जब हामी विचलित नभई लक्ष्यप्रति समर्पित हुन्छौँ, तब हामीभित्र त्यो ईश्वरीय तेज र जीवन-ऊर्जा प्रस्फुटित हुन्छ। संसारमा जे पनि महान् र स्थायी काम भएको छ, त्यो दृढ आत्म-अनुशासन (तप) बिना सम्भव भएको छैन।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो लक्ष्यप्रति दृढ भएर दैनिक अनुशासन (तपस्या) पालन गर्नुहोस्। क्षणिक आनन्दको लोभ त्यागेर दीर्घकालीन मूल्यका लागि समर्पित हुनुहोस्।