ॐअध्याय 8श्लोक 12
Chapter 8 • Verse 12

अध्याय 8 : अक्षरब्रह्मयोग

अक्षर ब्रह्म (मृत्युको क्षण र शाश्वत धाम)

श्रीभगवानुवाच

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च।

मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥ १२॥

sarva-dvārāṇi saṁyamya mano hṛdi nirudhya ca |

mūrdhny ādhāyātmanaḥ prāṇam āsthito yoga-dhāraṇām || 12 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सर्व-द्वाराणि (sarva-dvārāṇi)=शरीरका सबै इन्द्रियरूपी ढोकाहरू (नौ द्वारहरू) लाई•संयम्य (saṁyamya)=पूर्ण रूपले बन्द वा नियन्त्रण गरेर•मनः (manaḥ)=मनलाई•हृदि (hṛdi)=हृदयभित्र•निरुध्य (nirudhya)=स्थिर वा रोकेर•च (ca)=र•मूर्ध्नि (mūrdhni)=मस्तकको सर्वोच्च भाग (ब्रह्मरन्ध्र वा सहस्रार) मा•आधाय (ādhāya)=स्थापित वा केन्द्रित गरेर•आत्मनः (ātmanaḥ)=आफ्नो•प्राणम् (prāṇam)=प्राणवायुलाई•आस्थितः (āsthitaḥ)=दृढतापूर्वक स्थित भएर•योग-धारणाम् (yoga-dhāraṇām)=योग-धारणामा।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— शरीरका सम्पूर्ण इन्द्रियरूपी ढोकाहरूलाई पूर्ण रूपले नियन्त्रण गरेर, मनलाई हृदयभित्र स्थिर गरी, अनि आफ्नो प्राणलाई मस्तकको सर्वोच्च भाग (ब्रह्मरन्ध्र) मा स्थापित गरेर योग-धारणामा दृढतापूर्वक स्थित हुनुपर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

इन्द्रियहरूको निरोध र योग-धारणाको विधि

श्रीकृष्णले यहाँ योगशास्त्रको अत्यन्त रहस्यमय प्रक्रिया (प्रत्याहार र धारणा) को सूत्र दिनुभएको छ। शरीरलाई नौवटा ढोका भएको किल्ला भनिन्छ (आँखा, कान, नाक, मुख आदि)। यी ढोकाहरूबाट निरन्तर हाम्रो ऊर्जा बाहिर संसारमा बगिरहेको हुन्छ। जब साधकले ध्यान गर्दछ, उसले यी सबै बाहिरी झ्याल-ढोका बन्द गर्छ (सर्वद्वाराणि संयम्य)। त्यसपछि बाहिर भड्किने मनलाई हृदयको पवित्र भावमा बाँध्छ, र प्राणलाई सहस्रार चक्रतर्फ उकाल्छ। यो नै कुरुक्षेत्रको युद्धभन्दा ठूलो भित्री अनुशासन हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

डिजिटल र बाहिरी कोलाहलका ढोकाहरू बन्द गर्नु (Sensory Detox)

हाम्रो ऊर्जा किन छिट्टै सकिन्छ? हामी किन दिनको अन्त्यमा थाकेको र रित्तो महसुस गर्छौँ? - किनभने हाम्रा 'ढोकाहरू' (आँखा र कान) दिनभर खुला हुन्छन् र संसारका फोहोर सूचनाहरू भित्र पसिरहेका हुन्छन्। - निरन्तर स्क्रोलिङ, चर्को आवाज र अनावश्यक गफले हाम्रो भित्री ऊर्जा रित्तिन्छ। हरेक दिन केही समय निकालेर आफ्ना सबै बाहिरी ढोकाहरू बन्द गर्नुहोस् (Digital Detox): आँखा बन्द गर्नुहोस्, कानलाई मौनमा विश्राम दिनुहोस्, र आफ्नो मनलाई आफ्नै हृदयको शान्तिमा स्थिर गर्नुहोस्। यो सानो अभ्यासले पनि तपाईंभित्र नयाँ जीवन-ऊर्जा र असाधारण मानसिक स्पष्टता भर्नेछ।
व्यावहारिक सूत्र :

दैनिक जीवनमा केही समय सबै ग्याजेट र बाहिरी कोलाहल बन्द गरेर मौनमा बस्नुहोस्। आफ्ना इन्द्रियहरूलाई भित्र फर्काएर हृदयको शान्तिमा विश्राम लिनुहोस्।