Chapter 8 • Verse 17

अध्याय 8 : अक्षरब्रह्मयोग

अक्षर ब्रह्म (मृत्युको क्षण र शाश्वत धाम)

श्रीभगवानुवाच

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः।

रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः॥ १७॥

sahasra-yuga-paryantam ahar yad brahmaṇo viduḥ |

rātriṁ yuga-sahasrāntāṁ te'ho-rātra-vido janāḥ || 17 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सहस्र-युग-पर्यन्तम् (sahasra-yuga-paryantam)=हजार चतुर्युग (४ अर्ब ३२ करोड वर्ष) सम्म रहने•अहः (ahaḥ)=दिन•यत् (yat)=जो•ब्रह्मणः (brahmaṇaḥ)=सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीको•विदुः (viduḥ)=जान्दछन्•रात्रिम् (rātrim)=रात पनि•युग-सहस्र-अन्ताम् (yuga-sahasrāntām)=हजार चतुर्युगसम्म लम्बिने•ते (te)=तिनीहरू नै•अहः-रात्र-विदः (aho-rātra-vidaḥ)=समय (दिन र रात) का वास्तविक ज्ञाता•जनाः (janāḥ)=विद्वान् पुरुषहरू हुन्।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीको एक दिन हजार चतुर्युग (महायुग) सम्मको हुन्छ र उहाँको एक रात पनि हजार चतुर्युगसम्मकै हुन्छ भनी जसले तत्त्वतः जान्दछन्, तिनीहरू नै समय (काल) को वास्तविक रहस्य बुझ्ने ज्ञाता हुन्।

महाभारतको परिस्थिति

वैदिक ब्रह्माण्ड विज्ञान र समयको विराट् मापन

वैदिक ऋषिहरूको समयको मापन आधुनिक खगोल विज्ञान (Astrophysics) सँग ठ्याक्कै मेल खान्छ। चार युग (सत्य, त्रेता, द्वापर, कलि) को एक चक्रलाई 'महायुग' भनिन्छ (करिब ४३ लाख २० हजार वर्ष)। यस्ता हजार महायुग बराबर ब्रह्माजीको एक दिन हुन्छ (करिब ४ अर्ब ३२ करोड वर्ष), र उति नै लामो एक रात हुन्छ। श्रीकृष्ण कुरुक्षेत्रमा उभिएका अर्जुनलाई यो ब्रह्माण्डीय आँखा दिनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमी जसलाई आफ्नो १०० वर्षको जीवन भन्दैछौ, त्यो त ब्रह्माजीको एक सेकेन्डको अंश पनि होइन! सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड यस्ता विशाल चक्रहरूमा घुमिरहेको छ। यस्तो विराट् समयको प्रवाहमा आफ्ना सानातिना मोह र अहङ्कारलाई समातेर बस्नु कति व्यर्थ छ!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

ब्रह्माण्डीय दृष्टिकोण र हाम्रा सानातिना चिन्ताहरू (Cosmic Perspective)

हामी किन ससाना कुरामा तनाव लिन्छौँ? कसैले अपमान गर्यो, गाडीमा स्क्र्याच लाग्यो, वा परीक्षामा सोचेजस्तो भएन भनेर हामी डिप्रेसनमा जान्छौँ। - तर सोचौँ त— अरबौँ वर्ष पुरानो यो अनन्त ब्रह्माण्डमा, खरबौँ ताराहरूको बीचमा, हाम्रो पृथ्वी एउटा बालुवाको कणजस्तो छ। - र त्यसमा हाम्रो ७०-८० वर्षको जीवन त बिजुलीको एक झिल्काजस्तो मात्र हो। जब हामी समयको यो विराट् तस्बिर हेर्छौँ (Cosmic Perspective), तब हाम्रा ठूला लाग्ने समस्याहरू तुरुन्तै अति-तुच्छ र साना देखिन्छन्। यसले हामीलाई अनावश्यक तनावबाट मुक्त गरी आफ्नो वर्तमान क्षणलाई मूल्यवान् बनाउन मद्दत गर्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

सानातिना विवाद र चिन्ताहरूमा आफ्नो मानसिक शान्ति नगुमाउनुहोस्। जीवनलाई ब्रह्माण्डीय दृष्टिकोणबाट हेरेर उदार, शान्त र विशाल हृदय बनाउनुहोस्।