अध्याय 8श्लोक 19
Chapter 8 • Verse 19

अध्याय 8 : अक्षरब्रह्मयोग

अक्षर ब्रह्म (मृत्युको क्षण र शाश्वत धाम)

श्रीभगवानुवाच

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते।

रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥ १९॥

bhūta-grāmaḥ sa evāyaṁ bhūtvā bhūtvā pralīyate |

rātry-āgame'vaśaḥ pārtha prabhavaty ahar-āgame || 19 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

भूत-ग्रामः (bhūta-grāmaḥ)=समस्त प्राणीहरूको यो समुदायसः एव अयम् (saḥ eva ayam)=उही यो नै समुदायभूत्वा भूत्वा (bhūtvā bhūtvā)=बारम्बार जन्मिएर वा उत्पन्न भएरप्रलीयते (pralīyante)=विलीन हुन्छरात्रि-आगमे (rātry-āgame)=ब्रह्माजीको रात पर्दाअवशः (avaśaḥ)=आफ्ना पूर्वकर्म र प्रकृतिका कारण विवश भएरपार्थ (pārtha)=हे पृथापुत्र अर्जुन!प्रभवति (prabhavati)=पुनः प्रकट हुन्छअहः-आगमे (ahar-āgame)=दिनको आगमन हुनासाथ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे पार्थ! समस्त प्राणीहरूको उही यो समुदाय आफ्ना पूर्वकर्म र प्रकृतिको प्रभावले विवश भएर बारम्बार जन्मिँदै ब्रह्माजीको रात पर्दा विलीन हुन्छ र दिन सुरु हुनासाथ पुनः प्रकट हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

कर्मको विवशता र बारम्बारको जन्म-मरणको चक्र

यहाँ श्रीकृष्णले 'अवशः' (विवश हुनु) भन्ने अत्यन्त गम्भीर शब्द प्रयोग गर्नुभएको छ। प्राणीहरू आफ्ना कर्म र संस्कारको यस्तो बलियो पासोमा बाँधिएका हुन्छन् कि उनीहरू नचाहेर पनि फेरि-फेरि जन्मिन्छन् र मर्छन्। महाभारतका योद्धाहरू पनि आफ्ना पूर्वजन्मका वैरभाव, प्रतिज्ञा र कर्मको विवशताले कुरुक्षेत्रको युद्धमा तानिएका थिए। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई प्रश्न गरिरहनुभएको छ: के तिमी सधैँ यसरी नै प्रकृतिको कठपुतली बनेर विवशतामा घुमिरहने कि यो चक्रबाट बाहिर निस्कने मार्ग खोज्ने?
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

दुष्चक्र (Vicious Cycle) र मानसिक बानीहरूको विवशता

हाम्रो दिनहुँको जीवनमा पनि हामी 'अवशः' (विवश) भएर बाँचिरहेका हुन्छौँ: - हामी भन्छौँ: "म अब रिसाउँदिनँ, म अब मोबाइल धेरै चलाउँदिनँ, म अल्छी गर्दिनँ।" - तर अर्को दिन फेरि हामी त्यही गल्ती दोहोर्याउँछौँ (भूत्वा भूत्वा प्रलीयते)। - किनभने हाम्रो अवचेतन मनका पुराना संस्कार र आदतहरूले हामीलाई विवश बनाएका हुन्छन्। यो विवशताबाट मुक्त हुने एउटै उपाय हो— गहिरो आत्म-सचेतता (Mindfulness) र आध्यात्मिक जागरण। जबसम्म हामी आफ्नो चेतनालाई उठाउँदैनौँ, तबसम्म हामी आफ्नै आदतहरूको जेलमा कैदी बनेर बाँचिरहनेछौँ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना नकारात्मक बानी र प्रतिक्रियाहरूको विवश दास नबन्नुहोस्। सचेत भएर आफ्नो सोच र आचरणमा परिवर्तन ल्याई जीवनको दुष्चक्र तोड्नुहोस्।