अध्याय 8श्लोक 23
Chapter 8 • Verse 23

अध्याय 8 : अक्षरब्रह्मयोग

अक्षर ब्रह्म (मृत्युको क्षण र शाश्वत धाम)

श्रीभगवानुवाच

यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः।

प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥ २३॥

yatra kāle tv anāvṛttim āvṛttiṁ caiva yoginaḥ |

prayātā yānti taṁ kālaṁ vakṣyāmi bharatarṣabha || 23 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यत्र काले (yatra kāle)=जुन काल वा मार्गमातु (tu)=तरअनावृत्तिम् (anāvṛttim)=पुनरागमन नहुने (मोक्ष वा मुक्ति)आवृत्तिम् (āvṛttim)=पुनः संसारमा फर्किने (पुनर्जन्म)च एव (ca eva)=र निश्चय नैयोगिनः (yoginaḥ)=योगीहरूलेप्रयाताः (prayātāḥ)=देह छोडेर प्रस्थान गर्दायान्ति (yānti)=प्राप्त गर्दछन्तम् कालम् (tam kālam)=त्यो समय वा मार्गको रहस्यलाईवक्ष्यामि (vakṣyāmi)=म तिमीलाई बताउनेछुभरत-ऋषभ (bharatarṣabha)=हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन! जुन मार्ग वा समयमा देहत्याग गरेर प्रस्थान गरेका साधकहरूले अनावृत्ति (फेरि संसारमा फर्किनु नपर्ने परममुक्ति) प्राप्त गर्दछन्, र जुन मार्गमा प्रस्थान गर्दा आवृत्ति (पुनर्जन्म) प्राप्त गर्दछन्, त्यो मार्गको रहस्य म तिमीलाई बताउँछु।

महाभारतको परिस्थिति

देहत्यागका दुई मार्ग: प्रकाश र अन्धकारको यात्रा

वैदिक परम्परामा जीवात्माको महाप्रयाण (मृत्युपछिको यात्रा) का दुईवटा प्रसिद्ध मार्गहरूको वर्णन छ: 'देवयान' र 'पितृयान'। कुरुक्षेत्रको युद्धमा भीष्म पितामहले सूर्य उत्तरायण नहुन्जेल बाणको शय्यामा प्रतीक्षा गर्नुको कारण पनि यही ज्ञानसँग सम्बन्धित थियो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यहाँ काल (समय) शब्दको प्रयोग गरेर केवल बाहिरी ऋतु वा महिना मात्र होइन, जीवात्माको भित्री चेतनाको प्रकाशमय वा अन्धकारमय अवस्थाको रहस्य खोल्न तयार हुनुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जीवनका दुई दिशाहरू: चेतनाको उज्यालो कि वासनाको अँध्यारो?

हाम्रो हरेक दिनको यात्रा पनि यी दुई मार्गहरूमा विभाजित छ: - एउटा बाटो हो चेतना, विवेक र आत्म-अनुशासनको (अनावृत्ति/मुक्ति), जसले हामीलाई पुराना पीडा र गल्तीहरूबाट मुक्त गराउँछ। - अर्को बाटो हो क्षणिक वासना, अल्छीपन र लोभको (आवृत्ति/पुनरावृत्ति), जसले हामीलाई बारम्बार उही पुरानो तनाव र दुःखको दलदलमा फर्काउँछ। हामी दिनहुँ कुन बाटो रोजिरहेका छौँ? यदि हामी सचेत भएर प्रकाशको बाटो हिँड्छौँ भने हामी हरेक दिन नयाँ र मुक्त बन्छौँ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना निर्णयहरूमा सचेत रहनुहोस्। तपाईंलाई बारम्बार पुरानै दुःखमा फर्काउने बानीहरू त्यागेर मुक्तितर्फ लैजाने प्रकाशमय मार्ग रोज्नुहोस्।