अध्याय 8श्लोक 25
Chapter 8 • Verse 25

अध्याय 8 : अक्षरब्रह्मयोग

अक्षर ब्रह्म (मृत्युको क्षण र शाश्वत धाम)

श्रीभगवानुवाच

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्।

तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥ २५॥

dhūmo rātris tathā kṛṣṇaḥ ṣaṇ-māsā dakṣiṇāyanam |

tatra cāndramasaṁ jyotir yogī prāpya nivartate || 25 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

धूमः (dhūmaḥ)=धुवाँरात्रिः (rātriḥ)=राततथा कृष्णः (tathā kṛṣṇaḥ)=त्यसैगरी कृष्ण पक्ष (अँध्यारो पन्ध्र दिन)षण्-मासाः दक्षिणायनम् (ṣaṇ-māsā dakṣiṇāyanam)=सूर्यको दक्षिणायनका छ महिनातत्र (tatra)=त्यस मार्गबाटचान्द्रमसम् ज्योतिः (cāndramasaṁ jyotiḥ)=चन्द्रलोकको सुख वा ज्योतियोगी (yogī)=सकाम कर्म गर्ने साधकप्राप्य (prāpya)=भोग गरेर वा प्राप्त गरेरनिवर्तते (nivartate)=पुनः संसारमा फर्किन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— धुवाँ, रात, कृष्ण पक्ष र सूर्य दक्षिणायनका छ महिना— यस मार्गबाट जाने सकाम कर्मयोगीले चन्द्रलोकको ज्योति (क्षणिक सुख-भोग) प्राप्त गरेर पुनः यस संसारमा फर्किन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

पितृयान मार्ग: सकाम कर्म र क्षणिक सुखको चक्र

वैदिक दर्शनमा यसलाई 'ध्रूमादि मार्ग' वा 'पितृयान' भनिन्छ। जुन मानिसहरूले संसारमा ठूला-ठूला यज्ञ, दान वा समाजसेवा त गरे, तर मनभित्र "मलाई स्वर्ग मिलोस्, मेरो नाम होस्, मलाई पुण्य मिलोस्" भन्ने सकाम वासना राखे, उनीहरू यो मार्गबाट जान्छन्। उनीहरूले आफ्ना पुण्यको फलस्वरुप चन्द्रलोक वा स्वर्गको सुख त पाउँछन्, तर जब पुण्यको ब्यालेन्स सकिन्छ, उनीहरू फेरि जन्म-मरणको संसारमा खस्नुपर्छ। कुरुक्षेत्रमा श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: तिमी स्वर्गको सानो सुख खोजेर नअल्झिऊ, तिमी त परम मुक्ति खोज!
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सशर्त भलाइ र लेनदेनको बन्धन (Transactional Goodness)

हामी प्रायः अरूको भलाइ गर्दा वा काम गर्दा भित्रभित्रै कुनै फल वा प्रशंसाको अपेक्षा राख्छौँ: - "मैले उसको लागि यति गरेँ, उसले मलाई धन्यवाद पनि भनेन!" - यस्तो 'सशर्त भलाइ' ले हामीलाई क्षणिक आत्मसन्तुष्टि (चन्द्रलोकको ज्योति) त देला, तर अन्ततः यसले हामीलाई गुनासो र दुःखमै फर्काउँछ (निवर्तते)। जबसम्म हाम्रो कर्ममा वासना र स्वार्थको धुवाँ (धूम) मिसिन्छ, तबसम्म हामी पूर्ण मुक्त हुन सक्दैनौँ। निस्वार्थ भावले गरिएको कर्म मात्र त्यो अग्नि हो, जसले सबै बन्धनहरूलाई भस्म गरेर स्थायी शान्ति दिन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना असल कर्महरूमा प्रशंसा वा प्रतिफलको आशा नराख्नुहोस्। निस्वार्थ सेवा गर्नुहोस् ताकि तपाईं कुनै पनि गुनासो वा अपेक्षाको बन्धनमा नपर्नुहोस्।