अध्याय 8श्लोक 3
Chapter 8 • Verse 3

अध्याय 8 : अक्षरब्रह्मयोग

अक्षर ब्रह्म (मृत्युको क्षण र शाश्वत धाम)

श्रीभगवानुवाच

अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते।

भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः॥ ३॥

akṣaraṁ brahma paramaṁ svabhāvo'dhyātmam ucyate |

bhūta-bhāvodbhava-karo visargaḥ karma-saṁjñitaḥ || 3 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अक्षरम् (akṣaram)=कहिल्यै नाश नहुने (अविनाशी)ब्रह्म परमम् (brahma paramam)=सर्वोच्च परमतत्त्व नै 'ब्रह्म' होस्वभावः (svabhāvaḥ)=आफ्नो वास्तविक आत्मस्वरूप नैअध्यात्मम् (adhyātmam)='अध्यात्म' भनेरउच्यते (ucyate)=भनिन्छभूत-भाव-उद्भव-करः (bhūta-bhāvodbhava-karaḥ)=प्राणीहरूको अस्तित्व, उत्पत्ति र विकास गराउनेविसर्गः (visargaḥ)=त्याग वा सृजनशील ऊर्जाको प्रवाहकर्म-संज्ञितः (karma-saṁjñitaḥ)='कर्म' नामले चिनिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— कहिल्यै नाश नहुने सर्वोच्च अविनाशी सत्ता नै 'परम ब्रह्म' हो; आफ्नो मौलिक शुद्ध आत्मस्वरूप नै 'अध्यात्म' हो; र प्राणीहरूको उत्पत्ति, पोषण र विकास गराउने त्यागमयी सृजनात्मक क्रियाशीलतालाई नै 'कर्म' भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

ब्रह्म, अध्यात्म र कर्मको मौलिक परिभाषा

श्रीकृष्णले अर्जुनका पहिले तीन प्रश्नहरूको एकै श्लोकमा सूत्रवत् र वैज्ञानिक उत्तर दिनुभएको छ: १. 'ब्रह्म': जसको कहिल्यै क्षय हुँदैन (अक्षर), जो देश, काल र परिस्थितिभन्दा पर छ— त्यो सर्वोच्च चेतना ब्रह्म हो। २. 'अध्यात्म': शरीर र इन्द्रियको तहभन्दा भित्र रहेको जीवात्माको आफ्नो मौलिक शुद्ध स्वभाव (चेतना) अध्यात्म हो। ३. 'कर्म': केवल हातगोडा चलाउनु मात्र कर्म होइन; प्राणीहरूको सृष्टि, पालनपोषण र प्रकृतिको निरन्तर जीवन-चक्रलाई चलाउने जुन त्यागमयी ईश्वरीय ऊर्जा (विसर्ग) छ, त्यो नै कर्म हो। कुरुक्षेत्रमा अर्जुन आफ्नो कर्तव्यलाई केवल मान्छे मार्ने काम ठानेर हतोत्साहित भइरहेका थिए। श्रीकृष्ण उनलाई देखाउनुहुन्छ कि न्याय र धर्मका लागि गरिने कर्तव्य ब्रह्माण्डीय व्यवस्था (कर्म) कै एक पवित्र हिस्सा हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कामलाई सृजनशीलता र त्यागमय सेवामा बदल्नु

हामी प्रायः कर्मलाई एउटा बोझ (Burden) ठान्छौँ: "किन यति धेरै काम गर्नुपरेको होला!" - तर गीताका अनुसार कर्म भनेको ब्रह्माण्डको जीवन-उत्सव हो। - सूर्यले प्रकाश दिनु, रूखले फल दिनु, आमाले सन्तानलाई दूध पिलाउनु, र किसानले अन्न उमार्नु— यी सबै 'विसर्ग' (त्यागमयी कर्म) हुन् जसले जीवनलाई गति दिन्छन्। जब हामी आफ्नो दैनिक कामलाई केवल पैसा कमाउने विवशता नठानेर, जीवन र समाजलाई अघि बढाउने एक पवित्र सृजनशीलता ठान्छौँ, तब काम बोझ बन्दैन, ध्यान बन्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कामलाई बोझ नमान्नुहोस्। आफ्नो कर्मलाई परिवार, समाज र जीवनको हितमा समर्पित एक सृजनात्मक योगदानका रूपमा लिनुहोस्।