अध्याय 8श्लोक 5
Chapter 8 • Verse 5

अध्याय 8 : अक्षरब्रह्मयोग

अक्षर ब्रह्म (मृत्युको क्षण र शाश्वत धाम)

श्रीभगवानुवाच

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम्।

यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥ ५॥

anta-kāle ca mām eva smaran muktvā kalevaram |

yaḥ prayāti sa mad-bhāvaṁ yāti nāsty atra saṁśayaḥ || 5 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अन्त-काले (anta-kāle)=अन्तिम समयमा (मृत्युको घडीमा)च (ca)=माम् एव (mām eva)=मलाई मात्रस्मरन् (smaran)=स्मरण गर्दैमुक्त्वा (muktvā)=त्यागेर वा छोडेरकलेवरम् (kalevaram)=भौतिक शरीरलाईयः (yaḥ)=जो व्यक्तिप्रयाति (prayāti)=प्रस्थान गर्दछ (देह त्याग्छ)सः (saḥ)=त्यो व्यक्तिमत्-भावम् (mad-bhāvam)=मेरो साक्षात् दिव्य स्वरूपलाईयाति (yāti)=प्राप्त गर्दछन अस्ति (na asti)=छैनअत्र (atra)=यसमासंशयः (saṁśayaḥ)=कुनै शंका वा संशय।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मृत्युको अन्तिम घडीमा केवल मलाई नै स्मरण गर्दै आफ्नो भौतिक शरीर त्यागेर प्रस्थान गर्ने व्यक्ति मेरो साक्षात् दिव्य स्वरूप (परमपद) लाई प्राप्त गर्दछ; यस विषयमा कुनै शंका छैन।

महाभारतको परिस्थिति

अन्तिम स्मरण र परम गन्तव्यको ग्यारेन्टी

अब श्रीकृष्ण अर्जुनको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्नको उत्तर दिनुहुन्छ: "मृत्युको बेला तपाईंलाई कसरी जान्ने?" श्रीकृष्ण एक स्पष्ट र अकाट्य प्रतिज्ञा गर्नुहुन्छ: यदि कसैले जीवनको अन्तिम सास फेर्दा आफ्नो सम्पूर्ण मनलाई परमात्मामा समर्पित गरेर देह त्याग्छ भने, ऊ सिधै ईश्वरीय चेतनामा विलीन हुन्छ। उसले फेरि दुःखमय जन्म-मरणको चक्रमा फस्नु पर्दैन। कुरुक्षेत्रको रणभूमिमा अर्जुनका अगाडि मृत्युको ताण्डव हुनै लागेको थियो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई अभयदान दिँदै हुनुहुन्छ: शरीर मर्नु कुनै विनाश होइन, केवल पुरानो लुगा (कलेवर) छोड्नु हो। यदि अन्तःकरण ममा केन्द्रित छ भने मृत्यु त परम मिलनको ढोका बन्नेछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जीवनभरको अभ्यास नै अन्तिम घडीको आधार हो

धेरै मानिसहरू सोच्छन्: "अहिले जीवनभर मनपरी गरौँ, पाप गरौँ, लुटौँ; अनि मर्न लाग्दा एकपटक 'राम-राम' वा 'कृष्ण' भनौँला र मोक्ष पाउँला!" - तर के यो सम्भव छ? - जब मृत्युको समयमा शरीर कडा रोगले थलिन्छ, अक्सिजन घट्छ, आफन्तहरू वरिपरि रोइरहेका हुन्छन्, तब मानिसले चाहेर पनि नयाँ विचार सोच्न सक्दैन। - त्यो बेला त्यही विचार आउँछ, जुन विचार उसले जीवनभर चौबीसै घण्टा दोहोर्याएको थियो! कम्प्युटरमा पनि जति फाइल सेभ गरिएको हुन्छ, शटडाउन हुँदा त्यही डेटा सुरक्षित हुन्छ। त्यसैले अन्तिम घडीमा परमात्माको स्मरण आउनका लागि जीवनभर दैनिक रूपमा मनलाई पवित्र र सत्यमा अड्याउने अभ्यास चाहिन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

अन्तिम घडीमा मात्र असल बन्ने भ्रम नपाल्नुहोस्। आजैबाट, हरेक दिन आफ्नो मनलाई सत्य, शान्ति र ईश्वरीय चेतनामा जोड्ने अभ्यास सुरु गर्नुहोस्।