अध्याय 8श्लोक 6
Chapter 8 • Verse 6

अध्याय 8 : अक्षरब्रह्मयोग

अक्षर ब्रह्म (मृत्युको क्षण र शाश्वत धाम)

श्रीभगवानुवाच

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्।

तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥ ६॥

yaṁ yaṁ vāpi smaran bhāvaṁ tyajaty ante kalevaram |

taṁ tam evaiti kaunteya sadā tad-bhāva-bhāvitaḥ || 6 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यम् यम् (yam yam)=जुन-जुनवा अपि (vā api)=वा जुनसुकैस्मरन् (smaran)=स्मरण गर्दैभावम् (bhāvam)=भाव, वस्तु वा विचारलाईत्यजति (tyajati)=त्याग्दछअन्ते (ante)=जीवनको अन्त्यमा (मृत्युको समयमा)कलेवरम् (kalevaram)=शरीरलाईतम् तम् एव (tam tam eva)=त्यही-त्यही स्वरूप वा अवस्थालाई नैएति (eti)=प्राप्त गर्दछकौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!सदा (sadā)=सधैँभरितत्-भाव-भावितः (tad-bhāva-bhāvitaḥ)=त्यसै भावमा रमेको वा तल्लीन भएको हुनाले।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कौन्तेय! मानिसले जीवनको अन्त्यमा जुन-जुन भाव वा वस्तुलाई स्मरण गर्दै शरीर त्याग्दछ, ऊ सधैँभरि त्यसै भावमा मग्न रहेको हुनाले मृत्युपछि त्यही अवस्था वा रूपलाई नै प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

पुनर्जन्म र चेतनाको अन्तिम गन्तव्यको मनोवैज्ञानिक नियम

यो श्लोक सनातन दर्शनमा कर्म, चेतना र पुनर्जन्मको वैज्ञानिक नियम हो। पौराणिक इतिहासमा राजा भरतको प्रसिद्ध कथा आउँछ: राजा भरतले राज्य त्यागेर वनमा कठोर तपस्या गरे, तर अन्तिम समयमा एउटा मृगको बच्चाप्रति अति-आसक्त भएर मृगकै चिन्तन गर्दागर्दै देह त्यागे; फलस्वरुप अर्को जन्ममा उनी मृगका रूपमा जन्मिए। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई बुझाउँदै हुनुहुन्छ: मृत्युको बेला अचानक कुनै फरक विचार आउन सक्दैन। मानिसले जीवनभर जसको चिन्तन गर्छ, जसप्रति आसक्त हुन्छ, मृत्युको समयमा त्यही 'भाव' स्वतः प्रकट हुन्छ र जीवात्माको आगामी यात्रा त्यसै अनुसार तय हुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

हामी जे निरन्तर सोच्छौँ, त्यही बन्दछौँ (Law of Mental Absorption)

मनोविज्ञानमा यसलाई 'Subconscious Conditioning' भनिन्छ: - यदि कसैले दिनभरि पैसा, लोभ, षड्यन्त्र र चिन्ता मात्र सोचिरहन्छ भने उसको सपनामा पनि त्यही आउँछ र उसको सम्पूर्ण व्यक्तित्व त्यस्तै तनावग्रस्त बन्दछ। - यदि कसैले प्रेम, सेवा, ज्ञान र शान्ति सोचिरहन्छ भने उसको व्यक्तित्व स्वतः शान्त र दिव्य बन्दछ। हाम्रो आजको विचारले हाम्रो भोलिको भविष्य बनाइरहेको छ। यदि हामी आफ्नो जीवनको अन्त्य सुन्दर, भयमुक्त र शान्तिमय बनाउन चाहन्छौँ भने, हामीले आजैदेखि आफ्ना दैनिक विचार र आदतहरूलाई सुन्दर र पवित्र बनाउनुपर्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मनमा कस्ता विचारहरूलाई बारम्बार ठाउँ दिइरहनुभएको छ, होसियार हुनुहोस्। आफ्नो मनलाई व्यर्थका नकारात्मक चिन्तनबाट हटाई सधैँ उच्च र कल्याणकारी विचारमा मग्न राख्नुहोस्।