अध्याय 9श्लोक 12
Chapter 9 • Verse 12

अध्याय 9 : राजविद्याराजगुह्ययोग

परम गोपनीय ज्ञान (सहज भक्ति)

श्रीभगवानुवाच

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।

राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥ १२॥

moghāśā mogha-karmāṇo mogha-jñānā vicetasaḥ |

rākṣasīm āsurīṁ caiva prakṛtiṁ mohinīṁ śritāḥ || 12 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मोघ-आशाः (moghāśāḥ)=व्यर्थ आशाहरू भएका (जसका इच्छाहरू कहिल्यै तृप्त हुँदैनन्)मोघ-कर्माणः (mogha-karmāṇaḥ)=व्यर्थ कर्म गर्ने (जसका प्रयासहरू निष्फल हुन्छन्)मोघ-ज्ञानाः (mogha-jñānāḥ)=व्यर्थ ज्ञान भएका (जसको ज्ञानले अहंकार मात्र बढाउँछ)विचेतसः (vicetasaḥ)=विवेक गुमाएका मूढहरूराक्षसीम् (rākṣasīm)=राक्षसी (हिंसात्मक र निर्दयी)आसुरीम् (āsurīm)=आसुरी (अहङ्कारी र लोभी)च एव (ca eva)=र निश्चय नैप्रकृतिम् मोहिनीम् (prakṛtiṁ mohinīm)=अज्ञानमा डुबाउने मोहमयी प्रकृतिलाईश्रिताः (śritāḥ)=अँगालेका हुन्छन् वा आश्रय लिएका हुन्छन्।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— त्यस्ता विवेकहीन मानिसहरूका सबै आशाहरू व्यर्थ (निष्फल) हुन्छन्, उनीहरूका कर्महरू व्यर्थ हुन्छन्, र उनीहरूको ज्ञान पनि व्यर्थ हुन्छ; तिनीहरू अज्ञान र भ्रममा पार्ने क्रूर (राक्षसी) र अहङ्कारी (आसुरी) स्वभावलाई नै अँगाल्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

आसुरी प्रवृत्तिको व्यर्थता: कौरवहरूको पतन

महाभारतमा दुर्योधन र उनका सहयोगीहरूसँग सैन्य बलको कमी थिएन, षड्यन्त्र गर्ने दिमागको कमी थिएन, र राज्य जित्ने विशाल महत्वाकांक्षा (आशा) थियो। तर ती सबै महत्वाकांक्षाहरू के भए? 'मोघाशा मोघकर्माणः'— सबै खरानी भए! किनभने उनीहरूको सम्पूर्ण सोच आसुरी (अहंकार) र राक्षसी (अरूलाई दबाउने हिंसा) मा आधारित थियो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ कि जब कर्मको जग नै अधर्म र अहंकारमा अडिएको हुन्छ, तब मानिसले जतिसुकै योजना बनाए पनि अन्त्यमा विनाश र शून्यता बाहेक केही हात लाग्दैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अहंकारले भ्रष्ट पारेको प्रतिभा र परिश्रमको बर्बादी

संसारमा धेरै प्रतिभाशाली, पढे-लेखेका र धनी मानिसहरू छन् जसको जीवन अन्तमा भयानक निराशा र पतनमा टुङ्गिन्छ। - किन यस्तो हुन्छ? - किनभने जब प्रतिभा र ज्ञानमा दया, विनम्रता र नैतिकता हुँदैन, त्यो ज्ञान अहंकार (आसुरी वृत्ति) बन्दछ। - त्यस्ता मानिसहरूले जतिसुकै मिहिनेत गरे पनि उनीहरूको जीवनमा कहिल्यै साँचो शान्ति र सन्तुष्टि आउँदैन। यदि हाम्रो कर्म र लक्ष्य अरूको शोषण वा अहंकारको तृप्तिमा आधारित छ भने, हाम्रा सबै प्रयासहरू अन्ततः 'मोघ' (व्यर्थ) सावित हुनेछन्। कर्म सफल र सार्थक हुनका लागि त्यसको उद्देश्य पवित्र र कल्याणकारी हुनुपर्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो बुद्धि, पद वा शक्तिलाई अहंकार र अरूलाई दबाउन प्रयोग नगर्नुहोस्। आफ्ना सम्पूर्ण कर्महरूलाई सत्य, सेवा र कल्याणकारी उद्देश्यसँग जोड्नुहोस्।