अध्याय 9श्लोक 15
Chapter 9 • Verse 15

अध्याय 9 : राजविद्याराजगुह्ययोग

परम गोपनीय ज्ञान (सहज भक्ति)

श्रीभगवानुवाच

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते।

एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥ १५॥

jñāna-yajñena cāpy anye yajanto mām upāsate |

ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvato-mukham || 15 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ज्ञान-यज्ञेन (jñāna-yajñena)=ज्ञान रूपी यज्ञद्वाराच अपि अन्ये (ca api anye)=र कतिपय अन्य साधकहरूयजन्तः (yajantaḥ)=आराधना गर्दैमाम् उपासते (mām upāsate)=मेरो उपासना गर्दछन्एकत्वेन (ekatvena)=अद्वैत (परमात्मा र म एकै हौँ भन्ने) भावलेपृथक्त्वेन (pṛthaktvena)=द्वैत (भगवान् स्वामी, म सेवक भन्ने भिन्न) भावलेबहुधा (bahudhā)=अनेक रूपहरूमाविश्वतः-मुखम् (viśvato-mukham)=सर्वत्र मुख भएका विराट् विश्वरूपको।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— र कतिपय अन्य ज्ञानी साधकहरू ज्ञानयज्ञद्वारा मेरो उपासना गर्दछन्; कोही मलाई अद्वैत (एकत्व) भावले, कोही सेव्य-सेवक (पृथक) भावले, र कोही सर्वत्र मुख भएका मेरो विराट् विश्वरूपलाई अनेक रूपहरूमा पुज्दछन्।

महाभारतको परिस्थिति

उपासनाका तीन महामार्ग: अद्वैत, द्वैत र विश्वरूप

सनातन दर्शनमा उपासनाको कुनै एउटा मात्र संकुचित ढर्रा छैन। श्रीकृष्ण यहाँ साधकहरूको विविधतालाई सहर्ष स्वीकार गर्नुहुन्छ: १. 'एकत्वेन' (अद्वैत): जसले "अहं ब्रह्मास्मि" भनी आत्मा र परमात्माको पूर्ण एकत्व अनुभव गर्दछ। २. 'पृथक्त्वेन' (द्वैत): जसले "प्रभु मेरा स्वामी हुनुहुन्छ र म उहाँको दास/सेवक हुँ" भनी विनम्र भावले प्रेम गर्दछ। ३. 'विश्वतोमुखम्' (विश्वरूप): जसले सम्पूर्ण प्रकृति, मानिस, पशुपन्छी र ब्रह्माण्डलाई नै परमात्माको विराट् शरीर ठानेर सेवा गर्दछ। यी सबै ज्ञानयज्ञका विभिन्न रूपहरू हुन्। कुरुक्षेत्रमा श्रीकृष्ण अर्जुनलाई कुनै एक सिद्धान्तको कट्टर बन्न होइन, सत्यको विशालतालाई हृदयङ्गम गर्न आह्वान गर्नुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

वैचारिक सहिष्णुता र विभिन्न दृष्टिकोणहरूको सम्मान (Cognitive Flexibility)

संसारमा धेरैजसो धार्मिक र सामाजिक झगडाहरू एउटै हठका कारण हुन्छन्: - "मेरो विचार मात्र सही हो, अरू सबै गलत हुन्!" - तर श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ कि एउटै पहाडको चुचुरोमा पुग्ने धेरै बाटाहरू हुन सक्छन्। कसैलाई ध्यान र मौन मन पर्छ (एकत्व), कसैलाई मन्दिर र भजन मन पर्छ (पृथक्त्व), र कसैलाई समाजसेवा र प्रकृतिको रक्षा मन पर्छ (विश्वरूप)। यी सबै बाटोहरू पवित्र हुन् जबसम्म मनमा अहंकार छैन। अरूका भिन्न दृष्टिकोणको सम्मान गर्नु नै साँचो बौद्धिक र आध्यात्मिक परिपक्वता हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो दृष्टिकोणमा कट्टर नहुनुहोस्। अरूका विचार र बाटोहरूलाई पनि आदर गर्नुहोस्; सत्यलाई बुझ्ने धेरै ढोकाहरू हुन्छन् भन्ने उदारता अँगाल्नुहोस्।