अध्याय 9श्लोक 21
Chapter 9 • Verse 21

अध्याय 9 : राजविद्याराजगुह्ययोग

परम गोपनीय ज्ञान (सहज भक्ति)

श्रीभगवानुवाच

ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति।

एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१॥

te taṁ bhuktvā svarga-lokaṁ viśālaṁ kṣīṇe puṇye martya-lokaṁ viśanti |

evaṁ trayī-dharmam anuprapannā gatāgataṁ kāma-kāmā labhante || 21 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ते (te)=तिनीहरूलेतम् स्वर्ग-लोकम् (taṁ svarga-lokam)=त्यस विशाल स्वर्गलोकलाईविशालम् भुक्त्वा (viśālaṁ bhuktvā)=भोग गरिसकेपछिक्षीणे पुण्ये (kṣīṇe puṇye)=पुण्यको ब्यालेन्स समाप्त हुनासाथमर्त्य-लोकम् विशन्ति (martya-lokaṁ viśanti)=पुनः मृत्युलोक (पृथ्वी) मा झर्दछन्एवम् (evam)=यस प्रकारत्रयी-धर्मम् (trayī-dharmam)=तीन वेदको सकाम कर्मकाण्डलाईअनुप्रपन्नाः (anuprapannāḥ)=अँगाल्ने मानिसहरूगत-आगतम् (gatāgatam)=केवल आउने र जाने (जन्म-मरणको चक्र)काम-कामाः (kāma-kāmāḥ)=भोगहरूको कामना गर्ने हुनालेलभन्ते (labhante)=प्राप्त गर्दछन्।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तिनीहरू त्यस विशाल स्वर्गलोकको सुख भोग गरिसकेपछि, पुण्य क्षीण हुनासाथ फेरि यस मृत्युलोकमा झर्दछन्। यसरी तीन वेदमा बताइएका सकाम कर्महरूको शरण लिने र भोग-विलासको कामना गर्ने मानिसहरूले बारम्बार आउने-जाने (जन्म-मरणको रित्तो चक्र) मात्र प्राप्त गर्दछन्।

महाभारतको परिस्थिति

'क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति'— स्वर्गको सीमितता

यो सम्पूर्ण गीताको एक अमर मनोवैज्ञानिक र दार्शनिक यथार्थ हो। महाभारतमा राजा ययातिले हजारौँ वर्षसम्म कठोर धर्म र पुण्य गरेर स्वर्गको सर्वोच्च पद पाए। तर स्वर्गमा रहँदा उनमा अहंकार पलायो र पुण्य क्षीण हुनासाथ उनी आकाशबाट सिधै धर्तीमा पछारिए। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यही सम्झाउनुहुन्छ: जसरी कसैले पाँचतारे होटलमा बस्न पैसा तिर्छ, तर पैसा सकिनेबित्तिकै होटलबाट निकालिन्छ; स्वर्ग पनि त्यस्तै हो। जबसम्म पुण्यको खातामा ब्यालेन्स छ, तबसम्म सुख मिल्छ; सकिनासाथ फेरि दुःखको संसारमा झर्नुपर्छ। त्यसैले बारम्बार आउने-जाने (गतागतम्) यो चक्करबाट मुक्त भएर शाश्वत परमानन्द रोज्नुपर्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

हेडोनिस्टिक ट्रेडमिल (The Hedonistic Treadmill) बाट मुक्ति

मनोविज्ञानमा यसलाई 'Hedonistic Treadmill' भनिन्छ: - हामी छुट्टी मनाउन विदेश जान्छौँ वा महँगो सामान किन्छौँ, केही दिन असाध्यै रमाइलो हुन्छ। - तर पैसा र समय सकिनासाथ हामी फेरि उस्तै पुरानो तनाव, अफिसको काम र दिक्कदारीमा फर्किन्छौँ (क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति)। - हामी जीवनभर केवल यस्तै क्षणिक सुखको पछि दौडिरहन्छौँ। यो अनन्त आउने-जाने चक्रले मानिसलाई थकाउँछ। वास्तविक सन्तुष्टि बाहिरी भोगहरूको उपभोगमा होइन, आफ्नो भित्री तृष्णालाई शान्त पार्नुमा छ। जसले चाहनाहरूको दास बन्न छोड्छ, ऊ यो चक्रबाट सदाका लागि मुक्त हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

क्षणिक र नाशवान् सुखको पछि लागेर बारम्बार निराश नहुनुहोस्। आफ्नो भित्री चेतना र आत्मिक तृप्तिलाई जगाएर जन्म-मरण र दुःखको चक्रबाट मुक्त हुनुहोस्।