अध्याय 9श्लोक 26
Chapter 9 • Verse 26

अध्याय 9 : राजविद्याराजगुह्ययोग

परम गोपनीय ज्ञान (सहज भक्ति)

श्रीभगवानुवाच

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।

तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥ २६॥

patraṁ puṣpaṁ phalaṁ toyaṁ yo me bhaktyā prayacchati |

tad ahaṁ bhakty-upahṛtam aśnāmi prayatātmanaḥ || 26 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

पत्रम् (patram)=एउटा पात (जस्तै तुलसीको पात)पुष्पम् (puṣpam)=एउटा फूलफलम् (phalam)=एउटा फलतोयम् (toyam)=अलिकति जल (पानी)यः (yaḥ)=जो भक्तलेमे (me)=मलाईभक्त्या (bhaktyā)=निस्वार्थ प्रेम र भक्तिपूर्वकप्रयच्छति (prayacchati)=अर्पण गर्दछतत् अहम् (tad aham)=त्यसलाई मभक्ति-उपहृतम् (bhakty-upahṛtam)=भक्तिले उपहार दिएको सम्झेरअश्नामि (aśnāmi)=अत्यन्त खुसीसाथ ग्रहण गर्दछुप्रयत-आत्मनः (prayatātmanaḥ)=त्यस पवित्र र निष्कपट मन भएको साधकको।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— निष्कपट र शुद्ध अन्तःकरण भएको जो भक्तले मलाई प्रेम र भक्तिपूर्वक एउटा पात, एउटा फूल, एउटा सानो फल वा अलिकति पानी मात्र पनि अर्पण गर्दछ, भक्तिपूर्वक दिइएको त्यो उपहार म अत्यन्त प्रेमका साथ स्वीकार (ग्रहण) गर्दछु।

महाभारतको परिस्थिति

'पत्रं पुष्पं फलं तोयं'— प्रेमको अगाडि भगवान्‌को समर्पण

यो सम्पूर्ण सनातन वाङ्मयको सर्वाधिक कोमल, हृदयस्पर्शी र प्रसिद्ध श्लोक हो। महाभारतमा श्रीकृष्ण जब दुर्योधनको हस्तिनापुर जानुभयो, दुर्योधनले सुनको थालमा ५६ प्रकारका छप्पन भोग पस्किएर स्वागत गर्न खोज्यो। तर श्रीकृष्णले दुर्योधनको अहङ्कारी भोजन त्यागेर गरिब महात्मा विदुरको घर जानुभयो। विदुरपत्नी सुलभाले श्रीकृष्णको प्रेममा मग्न भएर केराको गुदी फ्याँकेर बोक्रा खुवाइन्, र श्रीकृष्णले त्यो केराको बोक्रालाई संसारकै सबैभन्दा मीठो भोजन मानेर खानुभयो! त्यस्तै सुदामाको चार मुठी चामल र शबरीको जुठो बयर— भगवान् वस्तुको मूल्य हेर्नुहुन्न, भावनाको शुद्धता हेर्नुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

उपहारको मूल्य होइन, भावनाको शुद्धता (The Currency of Sincerity)

हाम्रो समाजमा हामी प्रायः उपहारको 'प्राइस ट्याग' (Price Tag) हेरेर मानिसको मूल्यांकन गर्छौँ: - तर के लाखौँको महँगो उपहारले सधैँ साँचो प्रेम झल्काउँछ? प्रायः त्यसमा देखावटीपन र स्वार्थ लुकेको हुन्छ। - अर्कोतर्फ, कुनै गरिब वा अबोध बच्चाले बगैँचाबाट टिपेर मायाले ल्याइदिएको एउटा सानो फूलले हृदयलाई तुरुन्तै छुन्छ। जीवनमा र अध्यात्ममा पनि भगवान् वा जीवनलाई खुसी पार्न ठूलो धनसम्पत्ति वा तामझाम चाहिँदैन। निष्कपट मनले दिइएको एउटा सानो मुस्कान, दयाको एउटा शब्द, वा अरूका लागि बगाइएको एक थोपा आँसु नै परमात्माका लागि संसारको सबैभन्दा बहुमूल्य अर्पण हो।
व्यावहारिक सूत्र :

कसैसँग सम्बन्ध राख्दा वा ईश्वरको प्रार्थना गर्दा देखावटी आडम्बर नगर्नुहोस्। आफ्नो हृदयको निष्कपटता, सरलता र विशुद्ध प्रेमलाई नै जीवनको सर्वोत्तम उपहार बनाउनुहोस्।