अध्याय 9श्लोक 4
Chapter 9 • Verse 4

अध्याय 9 : राजविद्याराजगुह्ययोग

परम गोपनीय ज्ञान (सहज भक्ति)

श्रीभगवानुवाच

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना।

मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥ ४॥

mayā tatam idaṁ sarvaṁ jagad avyakta-mūrtinā |

mat-sthāni sarva-bhūtāni na cāhaṁ teṣv avasthitaḥ || 4 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मया (mayā)=मद्वाराततम् (tatam)=व्याप्त छइदम् सर्वम् (idam sarvam)=यो सम्पूर्णजगत् (jagat)=ब्रह्माण्डअव्यक्त-मूर्तिना (avyakta-mūrtinā)=मेरो अप्रकट (इन्द्रियातीत) स्वरूपद्वारामत्-स्थानि (mat-sthāni)=मभित्र स्थित छन्सर्व-भूतानि (sarva-bhūtāni)=समस्त प्राणीहरून च अहम् (na ca aham)=तर म भनेतेषु (teṣu)=तिनीहरूमा (ती प्राणीहरूमा)अवस्थितः (avasthitaḥ)=सीमित भएर रहेको छैन।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मेरो अप्रकट (इन्द्रियातीत) स्वरूपद्वारा यो सम्पूर्ण जगत् व्याप्त छ; समस्त प्राणीहरू मभित्र नै स्थित छन्, तर म भने तिनीहरूमा सीमित भएर रहेको छैन।

महाभारतको परिस्थिति

सर्वव्यापकता र निर्लिप्तताको अलौकिक रहस्य

यो श्लोक अद्वैत र विशिष्टाद्वैत दुवै दर्शनको गहिरो जग हो। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: सम्पूर्ण संसार मेरो अप्रकट स्वरूपले ओतप्रोत छ। जसरी पानीमा बरफ तैरन्छ, त्यसरी नै यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड परमात्माभित्र अडिएको छ (मत्स्थानि सर्वभूतानि)। तर परमात्मा बरफमा सीमित हुनुहुन्न; बरफ पग्लिए पनि पानीको अस्तित्व रहिरहन्छ (न चाहं तेष्ववस्थितः)। कुरुक्षेत्रमा उभिएका अर्जुनलाई श्रीकृष्णले यो दिव्य दृष्टि दिनुभएको हो कि संसारका कुनै पनि घटना वा मृत्युले परमात्मालाई छुन सक्दैन, किनकि उहाँ सबैमा भएर पनि सबैभन्दा पर हुनुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

चेतना र विचारको सम्बन्ध (Consciousness vs Thoughts)

यो दार्शनिक सिद्धान्तलाई आफ्नो दिमागमा यसरी बुझ्न सकिन्छ: - हाम्रा सबै विचार, भावना र सम्झनाहरू हाम्रो चेतना (Awareness) भित्र आउँछन् र जान्छन्। - तर के कुनै नराम्रो विचारले हाम्रो चेतनालाई फोहोर बनाउन सक्छ? कहिल्यै सक्दैन। - जसरी आकाशमा धुलो वा धूवाँ उड्दैमा आकाश फोहोर हुँदैन, त्यसरी नै हाम्रो वास्तविक आत्मस्वरूप विचारहरूभन्दा पर छ। जब हामी बुझ्छौँ कि हामीभित्र आउने तनाव, रिस वा चिन्ता केवल पाहुना हुन्, र हाम्रो भित्री चेतना त्यो विशाल आकाश हो, तब कुनै पनि मानसिक विकारले हामीलाई दुःखी बनाउन सक्दैन।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना विचार र भावनाहरूलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूप नठान्नुहोस्। तपाईं ती सबै विचारहरूलाई हेर्ने विशाल र पवित्र साक्षी चेतना हुनुहुन्छ।