अध्याय 9श्लोक 5
Chapter 9 • Verse 5

अध्याय 9 : राजविद्याराजगुह्ययोग

परम गोपनीय ज्ञान (सहज भक्ति)

श्रीभगवानुवाच

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्।

भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥ ५॥

na ca mat-sthāni bhūtāni paśya me yogam aiśvaram |

bhūta-bhṛn na ca bhūta-stho mamātmā bhūta-bhāvanaḥ || 5 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न च (na ca)=र न तमत्-स्थानि (mat-sthāni)=मभित्र (भौतिक रूपले) स्थित छन्भूतानि (bhūtāni)=ती प्राणीहरूपश्य (paśya)=हेर वा बुझमे (me)=मेरोयोगम् ऐश्वरम् (yogam aiśvaram)=अलौकिक ईश्वरीय सामर्थ्य वा रहस्यलाईभूत-भृत् (bhūta-bhṛt)=समस्त प्राणीहरूको पालनपोषण गर्ने भए पनिन च भूत-स्थः (na ca bhūta-sthaḥ)=ती प्राणीहरूमा भौतिक रूपले लिप्त वा स्थित छैनमम आत्मा (mama ātmā)=मेरो स्वरूपभूत-भावनः (bhūta-bhāvanaḥ)=समस्त प्राणीहरूलाई उत्पन्न र प्रकट गर्ने हो।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— र वास्तवमा ती समस्त प्राणीहरू (भौतिक रूपले) मभित्र स्थित पनि छैनन्; हेर मेरो अलौकिक ईश्वरीय योगको रहस्य! मेरो आत्मस्वरूप सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई उत्पन्न गर्ने र पालनपोषण गर्ने भए तापनि म ती प्राणीहरूमा भौतिक रूपले बाँधिएको वा टाँसिएको छैन।

महाभारतको परिस्थिति

ईश्वरीय विरोधाभास (The Divine Paradox): सम्बन्धमा पनि असंगता

अघिल्लो श्लोकमा श्रीकृष्णले भन्नुभयो: "सबै प्राणी मभित्र छन् (मत्स्थानि सर्वभूतानि)।" र तुरुन्तै यस श्लोकमा भन्नुहुन्छ: "ती प्राणी मभित्र छैनन् पनि (न च मत्स्थानि भूतानि)!" यो कुनै विरोधाभास होइन, यो त 'योगमैश्वरम्' (ईश्वरीय अलौकिक रहस्य) हो। जसरी सपना देख्ने मानिसको दिमागभित्र सपनाका सम्पूर्ण पहाड, नदी र मानिसहरू हुन्छन्; तर बिउँझिएर हेर्दा के ती पहाड साँच्चै उसको दिमागभित्र अड्किएका हुन्छन् र? हुँदैनन्! त्यस्तै, परमात्माले सम्पूर्ण सृष्टिलाई जन्म दिनुहुन्छ, पालन गर्नुहुन्छ, तर फेरि पनि उहाँ पूर्ण रूपले निर्लिप्त र स्वतन्त्र रहनुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

पालनपोषण गर्ने तर मोहमा नबाँधिने कला (Care without Codependency)

हाम्रो पारिवारिक र सामाजिक जीवनमा हामी प्रायः दुईवटा गल्ती गर्छौँ: १. या त हामी कसैको जिम्मेवारी नै लिँदैनौँ (उदासीनता/अल्छीपन)। २. या त हामी अरूको यति धेरै चिन्ता र मोह गर्छौँ कि उनीहरूको समस्यामा हामी आफैँ डिप्रेसनमा डुब्छौँ (Over-attachment/Codependency)। श्रीकृष्ण यहाँ जीवन जिउने सर्वोत्तम सूत्र दिनुहुन्छ: 'भूतभृत् न च भूतस्थः'। आफ्ना सन्तान, परिवार, संस्था वा टोलीको पूर्ण प्रेमले पालनपोषण र हेरचाह गर्नुहोस् (भूतभृत्); तर उनीहरूको परिणाम वा कमजोरीहरूमा आफूलाई मानसिक रूपले बाँधेर दुःखी नबनाउनुहोस् (न च भूतस्थः)। यो अनासक्त प्रेम नै साँचो मानसिक स्वतन्त्रता हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना परिवार र जिम्मेवारीहरूको पूर्ण समर्पणका साथ हेरचाह गर्नुहोस्, तर मोह र अत्यधिक अपेक्षाको बन्धनबाट आफूलाई मुक्त राखी आन्तरिक शान्ति कायम राख्नुहोस्।