अध्याय 9श्लोक 6
Chapter 9 • Verse 6

अध्याय 9 : राजविद्याराजगुह्ययोग

परम गोपनीय ज्ञान (सहज भक्ति)

श्रीभगवानुवाच

यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्।

तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥ ६॥

yathākāśa-sthito nityaṁ vāyuḥ sarvatra-go mahān |

tathā sarvāṇi bhūtāni mat-sthānīty upadhāraya || 6 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यथा (yathā)=जसरीआकाश-स्थितः (ākāśa-sthitaḥ)=आकाशमा स्थित भएरनित्यम् (nityam)=सधैँभरिवायुः (vāyuḥ)=हावा वा बताससर्वत्र-गः (sarvatra-gaḥ)=सर्वत्र वहने वा घुमिरहनेमहान् (mahān)=महान् शक्तिशालीतथा (tathā)=त्यसैगरीसर्वाणि भूतानि (sarvāṇi bhūtāni)=समस्त प्राणीहरूमत्-स्थानि (mat-sthāni)=मभित्र नै स्थित छन्इति (iti)=भन्ने यस यथार्थलाईउपधारय (upadhāraya)=राम्रोसँग बुझ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जसरी सर्वत्र वहने महान् र शक्तिशाली वायु सधैँ आकाशमा नै स्थित रहन्छ (तर आकाशलाई छुँदैन वा बन्धनमा पार्दैन), त्यसैगरी सम्पूर्ण चराचर प्राणीहरू मभित्र नै स्थित छन् भनी तिमी निश्चयपूर्वक बुझ।

महाभारतको परिस्थिति

आकाश र वायुको उपमा: निर्लिप्तताको सर्वोत्तम उदाहरण

अघिल्लो श्लोकको गम्भीर दार्शनिक विरोधाभासलाई श्रीकृष्णले यहाँ एउटा अत्यन्त सरल र सुन्दर प्राकृतिक उपमा दिएर प्रस्ट्याउनुहुन्छ: आकाश र हावाको सम्बन्ध हेरौँ: हावा जतिसुकै तीव्र वेगले चल्छ, आँधी-तुफान ल्याउँछ, धुलो वा सुगन्ध उडाउँछ, तर त्यो हावा सधैँ आकाशभित्रै रहन्छ। तैपनि के हावाले कहिल्यै आकाशलाई हल्लाउन वा मैलो बनाउन सक्छ? कहिल्यै सक्दैन! हावा आफ्नै वेगमा चल्छ र हराउँछ, आकाश जस्ताको तस्तै शान्त रहन्छ। त्यस्तै, सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड परमात्माभित्रै प्रकट हुन्छ र घुम्दछ, तर परमात्मा सधैँ आकाशजस्तै अछुतो, शुद्ध र निर्लिप्त रहनुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आफ्नो मनको आकाशलाई आँधीबाट अछुतो राख्नु

हाम्रो जीवनमा पनि बाहिरी घटनाहरू आँधी-बतासजस्तै आउँछन्: - कहिले प्रशंसाको सुगन्धित हावा, कहिले आलोचना र अपमानको धुलो उडाउने तुफान। - यदि हामीले आफूलाई त्यो 'हावा' सम्झियौँ भने, हामी हरेक सानो कुरामा उचालिन्छौँ र पछारिन्छौँ। तर यदि हामी आफूलाई 'आकाश' सम्झन्छौँ भने, जस्तोसुकै भयानक आँधी आए पनि हामी भित्रबाट शान्त रहन सक्छौँ। किनकि हामीलाई थाहा हुन्छ— आँधी जतिसुकै ठूलो भए पनि त्यो केही समयपछि शान्त हुनेछ, तर म आकाशजस्तै सधैँ स्थिर र अमर छु।
व्यावहारिक सूत्र :

परिस्थितिका आँधी-तुफानबाट विचलित नहुनुहोस्। आफूलाई आकाशजस्तै विशाल र साक्षी बनाउनुहोस्, जहाँ कुनै पनि बाहिरी घटनाले तपाईंको भित्री शान्तिलाई धमिल्याउन नसकोस्।