अध्याय 6श्लोक 14
Chapter 6 • Verse 14

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः।

मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥ १४॥

praśāntātmā vigata-bhīr brahmacāri-vrate sthitaḥ |

manaḥ saṁyamya mac-citto yukta āsīta mat-paraḥ || 14 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

प्रशान्त-आत्मा (praśāntātmā)=शान्त र निर्मल अन्तःकरण भएकोविगत-भीः (vigata-bhīḥ)=सम्पूर्ण प्रकारको भय (डर) बाट पूर्णतया मुक्त भएकोब्रह्मचारि-व्रते (brahmacāri-vrate)=ब्रह्मचर्यको व्रत (इन्द्रियसंयम र पवित्रता) मास्थितः (sthitaḥ)=दृढ भई स्थितमनः (manaḥ)=मनलाईसंयम्य (saṁyamya)=राम्रोसँग वशमा राखेरमत्-चित्तः (mac-cittaḥ)=म परमात्मामा नै आफ्नो चित्त केन्द्रित गरेकोयुक्तः (yuktaḥ)=योगयुक्त साधकआसीत (āsīta)=बस्नुपर्दछमत्-परः (mat-paraḥ)=मलाई नै आफ्नो परम साध्य र सर्वोच्च लक्ष्य मान्दै।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मनलाई पूर्णतया शान्त पारेर, सम्पूर्ण भयहरूबाट मुक्त भई, ब्रह्मचर्य (इन्द्रियसंयम र पवित्रता) को व्रतमा दृढ रहँदै, मनलाई नियन्त्रण गरी, म परमात्मामा नै आफ्नो चित्त एकाग्र गर्दै, र मलाई नै आफ्नो सर्वोच्च लक्ष्य मानेर साधक ध्यानमा बस्नुपर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

विगतभीः: निर्भयता नै ध्यानको पहिलो आधार

युद्धभूमिमा अर्जुनको मनमा अनेकौं भयहरू थिए— "यदि म युद्ध लडेँ भने पाप लाग्नेछ, कुल नष्ट हुनेछ, नरक परिनेछ।" श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ कि डराएको मनले कहिल्यै ध्यान गर्न सक्दैन! 'विगतभीः' — ध्यानका लागि सबैभन्दा पहिले भय (Fear) लाई त्याग्नुपर्छ। मृत्युको डर, बदनामीको डर, भविष्यको डर सबैलाई परमात्माको चरणमा सुम्पेर साधक पूर्ण निर्भय बन्नुपर्छ। साथै 'ब्रह्मचारिव्रते स्थितः' अर्थात् आफ्नो ऊर्जालाई यौन र इन्द्रियवासनामा खेर जान नदिई उर्ध्वगामी बनाएर परमात्मामा केन्द्रित गर्नुपर्छ। तब मात्र त्यो ध्यान दिव्य रूपान्तरणकारी बन्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

डरबाट मुक्ति र ऊर्जाको संरक्षण: आत्मिक प्रगतिका दुई पखेटा

ध्यानमा बस्दा पनि यदि तपाईंलाई भविष्यको चिन्ता वा कुनै डर छ भने तपाईंको मन शान्त हुन सक्दैन: - डर अज्ञानताको उपज हो। जब तपाईं ईश्वरलाई आफ्नो रक्षक र सखा मान्नुहुन्छ, तब डर समाप्त हुन्छ (विगतभीः)। - त्यस्तै, ब्रह्मचर्य भनेको केवल शारीरिक संन्यास होइन; त्यो आफ्नो जीवन-ऊर्जा (Vital Energy) लाई व्यर्थका विषयभोग र उत्तेजनामा खेर फाल्नबाट जोगाएर बुद्धिमानीपूर्वक उच्च लक्ष्यमा लगाउनु हो। पवित्र र निर्भय मन नै परमात्माको साँचो मन्दिर हो।
व्यावहारिक सूत्र :

सम्पूर्ण डर र चिन्ताहरू त्याग्नुहोस्। आफ्नो ऊर्जालाई सुरक्षित राख्दै आफ्नो मनलाई पूर्ण समर्पणका साथ ईश्वरमा केन्द्रित गर्नुहोस्।