अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

यो उपनिषद् र गीताको सर्वाधिक प्रसिद्ध र अमर दृष्टान्तहरूमध्ये एक हो। जब हावा चल्छ, दियोको ज्वाला दायाँ-बायाँ हल्लिन्छ, फर्फराउँछ र निभ्ने डर हुन्छ। त्यस्तै, जब संसारका विषयहरूको हावा (काम, क्रोध, लोभ, चिन्ता) चल्छ, तब साधारण मानिसको मनको ज्वाला पनि निरन्तर हल्लिरहन्छ र अशान्त हुन्छ। तर जब कोठा बन्द हुन्छ र हावा चल्दैन (निवातस्थ), तब दियोको ज्वाला एक इन्च पनि नहल्लीकन सीधा, प्रकाशमान र स्थिर रहन्छ। महाभारतको कुरुक्षेत्रमा श्रीकृष्ण अर्जुनलाई आफ्नो मनलाई यस्तै 'निवातस्थ दियो' बनाउन भन्दै हुनुहुन्छ, जसले संसारको कुनै पनि आँधीमा आफ्नो स्थिरता नगुमाओस्।

हाम्रो ध्यान किन लाग्दैन? किनभने हाम्रो मनको कोठामा बाहिरी संसारका झ्यालहरू खुला छन्— सूचनाको हावा, अरूको टिप्पणीको हावा, विगतको पछुतो र भविष्यको डरको आँधी आइरहन्छ। - जब तपाईं ध्यानमा बस्नुहुन्छ, ती सबै बाहिरी झ्यालहरूलाई बन्द गर्नुहोस्। - आफ्नो मनलाई कुनै पनि विचारको हावाले नहल्लाउने गरी शान्त, स्थिर र सीधा राख्नुहोस्। यस्तो निश्चल अवस्थामा पुगेपछि तपाईंभित्रको आत्मिक चेतनाले असाधारण दिव्य प्रकाश छर्न थाल्छ।