अध्याय 6श्लोक 22
Chapter 6 • Verse 22

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।

यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥ २२॥

yaṁ labdhvā cāparaṁ lābhaṁ manyate nādhikaṁ tataḥ |

yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate || 22 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यम् (yam)=जसलाई (जुन परमात्म-प्राप्तिलाई)लब्ध्वा (labdhvā)=प्राप्त गरेपछिच (ca)=अपरम् (aparam)=अरू कुनै पनिलाभम् (lābham)=सांसारिक लाभलाईमन्यते (manyate)=मान्दैनन (na)=छैनअधिकम् (adhikam)=त्योभन्दा ठूलोततः (tataḥ)=त्यसभन्दायस्मिन् (yasmin)=जुन आत्मस्थितिमास्थितः (sthitaḥ)=अटल भएर स्थित भएको साधकन (na)=हुँदैनदुःखेन (duḥkhena)=दुःखद्वारागुरुणा (guruṇā)=जस्तोसुकै ठूलो वा भयानकअपि (api)=पनिविचाल्यते (vicālyate)=विचलित वा डगमगाउन सक्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जुन परमात्म-तत्वलाई प्राप्त गरेपछि मानिसले संसारको अरू कुनै पनि लाभलाई त्योभन्दा ठूलो मान्दैन; र जुन अवस्थामा दृढ भएर स्थित भएपछि मानिस जस्तोसुकै ठूलो र भयानक दुःख आइपर्दा पनि रत्तिभर विचलित हुँदैन;

महाभारतको परिस्थिति

गुरुणापि दुःखेन न विचाल्यते: भयानक दुःखमा पनि अविचल

महाभारतमा पाण्डवहरू, द्रौपदी र कुन्तीको जीवन जति भयानक दुःखको आँधीबाट सायदै कोही गुज्रिएको होला: - लाक्षागृहमा जिउँदै जलाउने षड्यन्त्र, राजदरबारमा द्रौपदीको वस्त्रहरण, १२ वर्ष वनवास र १ वर्ष अज्ञातवास, र अन्तमा कुरुक्षेत्रको युद्धमा आफ्ना छोराहरूको मृत्यु! तर पनि युधिष्ठिरको धर्म र आन्तरिक शान्ति कहिल्यै डगमगाएन। किन? किनभने उनीहरूले परमात्माको त्यो सर्वोच्च सत्यलाई समातेका थिए (यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः)। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यही सम्झाउँदै हुनुहुन्छ— "यदि तिमी यस आत्मस्थितिमा स्थित भयौ भने, भीष्म र द्रोणको वियोगजस्तो भयानक दुःखले पनि तिमीलाई हल्लाउन सक्ने छैन।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जीवनका ठूला संकटहरूमा अडिग रहने आन्तरिक शक्ति

धेरै मानिसहरू सानो आर्थिक घाटा हुँदा, जागिर छुट्दा वा सम्बन्ध टुट्दा तुरुन्तै भाँचिन्छन् र आत्महत्यासम्म सोच्छन्: - किनभने उनीहरूको सम्पूर्ण अस्तित्व बाहिरी वस्तुहरूमा अडिएको हुन्छ। - तर जसले आफ्नै अन्तरआत्मामा परमात्माको आनन्द फेला पारिसकेको छ, उसका अगाडि पहाडजत्रो भयानक दुःख (गुरुणापि दुःखेन) आए पनि ऊ चट्टानझैं अडिग रहन्छ। परमात्माको साक्षात्कार नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो लाभ हो, जसलाई पाएपछि संसारका कुनै पनि अभाव वा दुःखले मानिसलाई डराउन सक्दैनन्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो आत्मिक शक्तिलाई यति बलियो बनाउनुहोस् कि जीवनमा जस्तोसुकै ठूलो विपत्ति वा दुःख आउँदा पनि तपाईंको भित्री शान्ति अविचल रहोस्।